🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:28:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंद्र
maṃdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंद्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्द्र]
१. गंभीर ध्वनि ।
२. संगीत में स्वरों के तीन भेदों में से एक । इस जाति के स्वर मध्य से अवरोहित होते हैं । इसे उदारा वा उतार भी कहते हैं ।
३. हाथी की एक जाति का नाम ।
४. मृदंग ।
मंद्र २ वि॰
१. मनोहर । सुंदर ।
२. प्रसन्न । हृष्ट ।
३. गंभीर । उ॰—गरजो है मंद्र वज्र स्वर । थर्राए भूधर भूधर ।—अपरा, पृ॰ ३० ।
४. धीमा (शब्द आदि) । उ॰— मंद्र चरण मरण ताल ।—अर्चना, पृ॰ ४० । यौ॰—मंद्रध्वनि = मंभीर या धीमी आवाज । मंद्रस्वन =दे॰ मंद्रध्वनि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्द्र mf(आ)n. pleasant, agreeable, charming, (esp.) sounding or speaking pleasantly &c., RV.; AV.; VS.; ŚāṅkhGṛ.
low, deep (of sound), hollow, rumbling (अम् ind.), Br. &c. &c.
मन्द्र m. a low tone, the low or base tone (स्थान) of the voice (as opp. to the middle or मध्यम and the high or उत्तम), RPrāt.
a kind of drum, L.
a species of elephant, L.
मन्द्र &c. See p. 787, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (787,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंद्र a. [मंद्-रक् Uṇ. 2. 13] 1 Low, deep, grave, hollow, rumbling (as sound); पयोदमंद्रध्वनिना धरित्री Ki. 16. 3; 7. 22; Me. 99; R. 6. 56. --2 Ved. Delightful, pleasing, pleasant. --3 Praiseworthy. --द्रः 1 A deep sound, low tone. --2 A kind of drum. --3 A kind of elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्द्र पु० मदि--रक् । १ वाद्यभेदे शब्दर० । २ गम्भीरध्वनौ च । अर्श आद्यच् ३ तद्वति त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्द्रः, पुं, (मन्द्यते बुध्यते अनेन । मदि + “स्फायि- तञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् ।) गम्भीरध्वनिः । इत्यमरः । १ । ७ । २ ॥ (यथा, मेघदूते । १०० । “मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्- सुकानि ॥”) वाद्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । मड्डः २ मृदङ्गकः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (त्रि, हृष्टः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ५ । ७ । “होता मन्द्रो वरेण्यः ॥” “मन्द्रो हृष्टः ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ मादनशीलः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १४४ । ७ । “अग्ने ! जुवस्व प्रतिहर्य्यतद्वचो मन्द्र स्वधावऋतजात सुक्रतो ॥” “मन्द्र ! मादनशील ! ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-630-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंद्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें