🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:21:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मघा
maghā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मघा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अश्विनी आदि सत्ताईस नक्षत्रों में से दसवाँ नक्षत्र । उ॰—(क) मनहुँ मघा जल उमगि उदधि रुष चले नदी नद मारे ।—तृलसी (शब्द॰) । (ख) दस दिसि रहे बान नभ छाई । मानहुँ मघा मेघ झरि लाई ।— तुलसी (शब्द॰) । (ग) मघा मकरी, पूर्वा डाँस । उत्तारा में सबका नाम । (कहावत) ।
२. एक प्रकार की औषधि । विशेष—इस नक्षत्र में पाँच तारे हैं । यह चूहे की जाति का माना जाता है और इसके अधिपति पितृगण कहे गए हैं । जिस समय सूर्य इस नक्षत्र में रहता है, उस समय खूब बर्षा होती है और उस वर्षा का जल बहुत अच्छा माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मघा (आ), f. (also pl.) N. of the 10th or 15th Nakṣatra (sometimes regarded as a wife of the Moon), AV. &c. &c.
N. of the wife of Śiva, L.
मघा f. of मघ, in comp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (772,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मघा N. of the tenth lunar mansion containing five stars. --Comp. --त्रयोदशी the thirteenth day of the dark half of Bhādrapada. --भवः, भूः the planet Venus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0830-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मघा स्त्री मह--घ हस्य घत्वम् । अश्विन्यवधिके दशमे नक्षत्रे तस्याश्च पञ्चतारात्मकत्वात् बहुत्वमपि “पितरः स्पृहय- न्त्यन्नमष्टकासु मघासु च” स्मृतिः । “मघां मूलञ्च वर्जये- दिति “मघायां पिण्डदानञ्चेति” स्मृतिस्तु समुदायस्येक- त्वाभिप्रायेण । अस्या योगतारादिकमश्लेषाशब्दे ४९७ पृ० उक्तम् । २ औषधभेदे धरणिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4713,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मघा, स्त्री, (मह् + घः । हस्य घत्वम् ।) औषध- विशेषः । इति धरणिः ॥ अश्विन्यादिसप्तविंश- नक्षत्रान्तर्गतदशमनक्षत्रम् । तत्तु लाङ्गलाकृति पञ्चतारात्मकम् । गृहाकृति । इति केचित् । अस्याधिष्ठातृदेवता पितृगणः । यथा, -- “लाङ्गलाकृतिनि पञ्चतारके चारुकेशि पितृभे शिरोगते । नीलनीरदविनिन्दिलोचने ! वृश्चिकाद्विगलितं कलाशतम् । १ । ४० ॥” इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥ तत्र जातफलम् । कठोरचित्तः पितृमातृभक्त- स्तीव्रस्वभावस्त्वनवद्यविद्यः । चेज्जन्मभं यस्य मघानघः स्या- न्मतिः सदारातिविनाशदक्षा ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ मघाशब्दो बहुवचनान्तोऽपि दृश्यते । यथा, -- “कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां मघास्विन्दुः करे रविः । यदा तदा गजच्छाया श्राद्धे पुण्यैरवाप्यते ॥ [] अपि च । नवोदके नवान्ने च गृहप्रच्छादने यथा । पितरः स्पृहयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ एकवचनान्तप्रयोगो यथा, -- “मघायां पिण्डदानेन ज्येष्ठपुत्त्रो विनश्यति ।” इति मलमासतत्त्वम् ॥ (अस्यां व्याधिजननेऽरिष्टत्वं यथा, -- “मघा भरणीहस्तेषु मूले वा ज्वरितोऽपि वै । मृत्पुमापद्यते सोऽपि नात्र कार्य्या विचारणा ॥ “नवरात्र तथाश्लेषा मघास्वेति यमालयम् ॥” इति हारीते द्वितीये स्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-563-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मघा" आता है (8)
कुलनक्षत्र तंत्र के अनुसार भरणी, रोहिणी, पुष्य, मघा, उत्तराफाल्गुनी, चित्रा, विशा…विमिश्रा मृगशिरा, आर्द्रा, मघा, और अश्लेषा नक्षत्र में बुध की गति का नाम जो ३० …विभागात्मक नक्षत्र संज्ञा पुं॰ रोहिणी, आर्द्रा, पुनर्वसु, मघा, चित्रा, स्वाती, ज्…दशा अवस्था । स्थिति या प्रकार । हालत । जैस,—(क) रोगी की दशा अच्छो नहीं है …वृषभा पुराणानुसार एक प्राचीन नदी का नामउद्वाहर्क्ष वे नक्षत्र जिनमें विवाह होते हैं, जैसे तीनों उत्तरा, रेवती, रोहिणी, मू…नक्षत्रवीथि नक्षत्रों में गति के अनुसार तीन तीन नक्षत्रों के बीच का कल्पित मार्ग ।…जबहा जीवट । साहस । हिम्मत । जैसे,— उसवे बड़े जबहे का काम किया
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें