🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मतंग
mataṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मतंग संज्ञा पुं॰ [सं॰ मतङ्ग]
१. हाथी । उ॰—मग डोलत मतंग मतवारे ।—हम्मीर॰, पृ॰ २६ ।
२. बादल ।
३. एक दानव का नाम ।
४. एक प्राचीन तीर्थ का नाम ।
५. कामरूप के अग्निरोण के एक देश का प्राचीन नाम ।
६. त्रिशंकु राजा का नाम (को॰) ।
७. एक ऋषि का नाम जो शबरी के गुरु थे । विशेष—महाभारत में लिखा है कि ये एक नापित के वीर्य से एक ब्राह्मणी के गर्भ से उत्पन्न हुए थे । उस ब्राह्मणी के पति ने इन्हें अपना ही पुत्र और ब्राह्मण समझकर पाल ा था । एक बार ये गधे के रथ पर सवार होकर पिता के लिये यज्ञ की सामग्री लाने जा रहे थे । उस समय इन्होंने गधे को बहुत निदंयता से मारा था । इसपर उस गधे की माता गधी से इन्हें मालूम हुआ कि में ब्राह्णण की संतान नहीं हूँ, चांडाल समाचार कहे और ब्राह्मणत्व प्राप्त करने के लिये घोर तपस्या करने लगे । तब इंद्र ने आकर समझाया कि ब्राह्मणत्व प्राप्त करना सहज नहीं है । उसके लिये लाखों वर्षों तक अनेक जन्म धारण करके तपस्या करनी पड़ती है । तब इन्होंने वर माँगा कि मुझे पक्षी बना दीजिए जिसकी सभी वर्णवाले पूजा करे; मैं जहाँ चाहूँ, वहाँ जा सकूँ और मेरी कीर्ति अक्षय हो । इंद्र ने इन्हें यही वर दिया और ये छदोदेव के नाम से प्रसिद्ध हुए । कुछ दिनों के उपरांत इन्होंने शरीर त्यागकर उत्तम गति प्राप्त की ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मत—ं-ग See s.v.
मतंग m. ‘going wilfully’ or ‘roaming at will’, an elephant, MBh.; Śrutab.
a cloud, L.
N. of a Dānava, Hariv.
of a Muni and (pl.) his family, MBh.; Kāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (783,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मतंगः [माद्यति अनेन, मद्-अंगच् दस्य तः Tv.] 1 An elephant. --2 A cloud. --3 N. of a sage; R. 5. 53.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0834-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मतङ्ग पु० माद्यति अनेन मद--अङ्गच् दस्य तः । १ मेघे उणा० दिकोषः । २ मुनिभेदे भा० स० ८ अ० । ३ दानवभेदे हरिवं० २४२ अ० । ४ राजर्षिभेदे आ० ७१ अ० । ब्राह्मण्यां नापितेन जाते ५ चण्डामभेदे च तत्कथा भा० आनु० २९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4720,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मतङ्गः, पुं, (माद्यति माद्यत्यनेन वेति । मद् + “मदीभिर्यञि हर्षे । इत्युणादिकोष टीकोक्त- सूत्रादङ्गच् । दस्य तः ।) मुनिभेदः । (यथा, रघौ । ५ । ५३ । “मतङ्गशापादवलेपमूला- दवाप्तवानस्मि मतङ्गजत्वम् ॥”) मेघः । इत्युणादिकोषः । १ । २७ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-580-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मतंग" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें