🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:23:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंथ
maṃtha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंथ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्थ]
१. मथना । बिलोना । यौ॰—मंथगिरि =दे॰ मंथपर्वत । मंथगुण = मथनी की रस्सी । मंथदंड, मंथदंडक = मथानी का डंडा जिसमें रस्सी लगाकर मथते हैं । मंथविष्कंभ = वह खंभा या डंडा जिसमें मथानी की रस्सी बाँधी जाती है । मंथशैल =दे॰ मथपर्वत ।
२. हिलाना । क्षुब्ध करना ।
३. मर्दन । मलना ।
४. मारना । ध्वस्त करना ।
४. कंपन ।
६. एक प्रकार की पीने की वस्तु जो कई द्रव्यों को एक साथ मथकर बनाते हैं ।
७. दूध वा जल में मिलाकर मथा हुआ सत्तू ।
८. मथानी । वह औजा र जिससे कोई पदार्थ मथा जाता है ।
९. मृग की एक जाति का नाम ।
१०. सूर्य (को॰)
११. सूर्यरश्मि । सूर्य की किरण ।
१२. घर्षण से अग्नि उत्पन्न करने का यंत्र । मंथा (को॰) ।
१३. आँख का एक रोग जिसमें आँखों से पानी या कीचड़ बहता है ।
१४. एक प्रकार का ज्वर जो बालरोग के अंतर्गत माना जाता है । मथर । विशेष—वैद्यक के अनुसार यह रोग ज्वर में घी खाने और पसीना रोकने से होता है । इसमें रोगी को दाह, भ्रम, मोह और मतली होती है, प्यास अधिक लगती है, नींद नहीं आती, मुँह लाल हो जाता है और गले के नीचे छोटे छोटे दाने निकल आते हैं । कभी कभी अतीसार भी होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्थ &c. See under √ मन्थ्.
मन्थ m. stirring round, churning, Kāv.; Kathās.
shaking about, agitating, Ragh.; Uttarar.
killing, slaying, Bālar.
a drink in which other ingredients are mixed by stirring, mixed beverage (usually parched barley-meal stirred round in milk; but also applied to a partic. medicinal preparation), RV. &c. &c.
a spoon for stirring, ĀśvGṛ.; Kauś.
a churning-stick, MBh.; Pāṇ. vii, 2, 18
a kind of antelope, ṢaḍvBr.
the sun or a sun-ray, L.
a partic. disease of the eye, excretion of rheum, L.
मन्थ n. an instrument for kindling fire, by friction, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (777,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंथः [मथ्-करणे घञ्] 1 Churning shaking about, stirring agitating; मंथादिव क्षुभ्य ति गांगमंभः U. 7. 16; R. 10. 3. --2 Killing destroying. --3 A mixed beverage. --4 A churningstick (मंथा also). --5 The sun. --6 A ray of the sun. --7 Excretion of rheum from the eyes, mucus (from the eyes), cataract. --8 An instrument for kindling fire by attrition. --9 A spoon for stirring. --10 A kind of antelope. --Comp. --अचलः, --अद्रिः, गिरिः, --पर्वतः, --शैलः the Mandara mountain (used as a churningstick); Bv. 1. 55. --उदकः, --उदधिः the sea of milk --गुणः a churning-cord. --जं butter. --दंडः, --दंडकः a churning-stick.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0843-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्थ क्लेशे अक० विलोडने सक० भ्वा० पर० सेट् । मन्थति अमन्थीत् । मथ्यते ।
मन्थ विलोडे क्य्रा० पर० द्विक० सेष्ट् । मथ्नाति अमन्थीत् । मथ्यते ।
मन्थ पु० मन्थ करणे घञ् । १ मन्थानदण्डे । “सक्तुभिः सर्पिषाभ्यक्तैः शीतवारिपरिप्लुतैः । नात्युष्णो नाति- सान्द्रश्च मन्थ इत्यभिधीयते” इत्युक्ते २ पेयभेदे, “चूर्णे चतुष्पले शीते क्षुण्णद्रव्यं पलं क्षिपेत् । मृत्पात्रे मन्थयेत् सम्यक् तस्माच्च द्विपलं पिबेत्” भावप्र० उक्ते पेयभेदे च । ३ नेत्रमले धरणिः ४ किरणे च शब्दच० । भावे घञ् । ५ आलीडनादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्थ, कुन्थे । गाहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- पर०-सक०-सेट् ।) मन्थति । कुन्थः कैश्चिन्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
मन्थ, ग गाहे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (क्र्या०-पर०- सक०-सेट् ।) गाहो विलोडनम् । ग, मथाति दधि वल्लवी । रथं ममन्थ सहयम् । इति दुर्गा- दासः ॥
मन्थः, पुं, (मथ्यतेऽनेन । मन्थ + करणे घञ् ।) मन्थदण्डकः । इत्यमरः । २ । ९ । ७४ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ३४३ । ११ । “आमथ्य मतिमन्थेन ज्ञानोदधिमनुत्तमम् । नवनीतं तथा दध्नो मलयाच्चन्दनं यथा ॥” मथ्यते विलोड्यते इति । मन्थ + कर्म्मणि घञ् ।) साक्तवः । (मथ्नाति स्वकरेण त्रिभुवनं पीडय- तीति । मन्थ + अच् ।) दिवाकरः । इति मेदिनी । थे, ११ ॥ साक्तवो यथा, -- “सक्तुभिः सर्पिषाभ्यक्तैः शीतवारिपरिप्लुतैः । नात्यच्छो नातिसान्द्रश्च मन्थ इत्यभिधीयते ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ पेयविशेषः । तस्य विधिर्यथा, -- “जले चतुष्पले शीते क्षुण्णं द्रव्यं पलं क्षिपेत् । मृत्पात्रे मन्थयेत् सम्यक् तस्माच्च द्विपलं पिबेत् ॥” क्षुण्णं चूर्णीकृतम् । मन्थयेत् मृद्नीयात् । इति भावप्रकाशः ॥ (मन्थ + भावे घञ् ।) मारणम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नेत्रमलम् । इति धरणिः ॥ नेत्रामयः । इति विश्वः ॥ अंशुः । इति शब्द- रत्नावली ॥ कुन्थनम् । विलोडनम् । इति मन्थधात्वर्थदर्शनात् ॥ (यथा, रघौ । १० । ३ । “अतिष्ठत् प्रत्ययापेक्षसन्ततिः स चिरं नृपः । प्राङ्मन्थादनभिव्यक्तरत्नोत्पत्तिरिवार्णवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-621-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें