🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:16:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मयूर
mayūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मयूर संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ मयूरी]
१. मोर ।
२. मयूरशिखा नामक क्षुप ।
३. अपामार्ग (को॰) ।
४. एक असुर का नाम ।
५. मार्कड़य पुराणानुसार सुमंरु पर्वत के उत्तर के एक पर्वत का नाम ।
५. संस्कृत के एक प्रसिद्ध कवि जिनका लिखा सूर्यशतक उपलब्ध है । यै वाणभट्ट के साल और हर्ष के सभापिड़ित थे ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मयूर m. (prob. fr. √ 2. मा) a peacock, VS.; Lāṭy.; MBh. &c.
a cock, L.
a species of plant, Suśr. (Celosia Cristata or Achyranthes Aspera, L.)
a kind of instrument for measuring time, Sūryas.
a kind of gait, Saṃgīt.
N. of an Asura, MBh.
of a poet, Prasannar.
(also with भट्ट), of various other writers, Cat.
of the father of Śaṅkuka, ib.
of a mountain, MārkP.
मयूर n. a partic. posture in sitting, Cat.
N. of a town, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (789,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मयूरः [मी-ऊरन् Uṇ. 1. 67] 1 A peacock; स्मरति गिरिमयूर एष देव्याः U. 3. 20; फणी मयूरस्य तले निषीदति Rs. 1. 13. --2 A kind of flower. --3 N. of a poet (author of the सूर्यशतक); यस्याश्चोरश्चिकुरनिकरः कर्णपूरो मयूरः P. R. 1. 22. --4 A kind of instrument for measuring time. --री A pea-hen; (Proverb: --वरं तत्कालोपनता तित्तिरी न पुनर्दिवसांतरिता मयूरी Vb. 1., or वरमद्य कपोतो न श्वो मयूरः ‘a bird in the hand is worth two in the bush’.) --Comp. --अरिः a lizard. --केतुः an epithet of Kārtikeya. --ग्रीवकं blue vitriol. --चटकः the domestic cock. --चूडा a peacock's crest. --तुत्थं blue vitriol. --पत्रिन् a. feathered with peacock's feathers (as an arrow); R. 3. 56. --पदकं a scratch in the form of a peacock's foot (made with the fingernails.) --रथः an epithet of Kārtikeya. --व्यंसकः a cunning peacock. --शिखा {1} a peacock's crest. {2} a cock's comb.
मयूर Father-in-law of Bāṇa and author of the SūryaŚataka composed by him to be freed from leprosy. A contemporary of Bāṇa q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0845-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मयूर पुंस्त्री० मी--ऊरन् । खनामख्याते १ स्वगभेदे स्त्रियां ङीष् । २ मयूरशिखावृक्षे पु० अमरः । इवार्थे कन् ३ अपामार्गे अमरः । ४ तुत्थाञ्जने (तुँते) न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मयूरः, पुं, (मयुरिव राति शब्दायते इति । रा + कः । पृषोदरादित्वात् साधुः । यद्वा, मीनाति हन्ति सर्पानिति । मी + “मीनातेरूरन् ।” उणा० १ । ६८ । इति ऊरन् ।) स्वनामख्यातपक्षि- विशेषः । तत्पर्य्यायः । बर्हिणः २ बर्ही ३ नील- कण्ठः ४ भुजङ्गभुक् ५ शिखाबलः ६ शिखी ७ केकी ८ मेघनादानुलासी ९ । इत्यमरः । २ । ५ । ३० ॥ प्रचलाकी १० चन्द्रकी ११ सितापाङ्गः १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ ध्वजी १३ मेघा- नन्दी १४ कलापी १५ शिखण्डी १६ चित्र- पिच्छिकः १७ भुजगभोगी १८ मेघनादानु- लासकः १९ । तस्य पक्षस्य विचित्रताकारणं यथा, -- “प्रविष्टायां हुताशन्तु वेदवत्यां स रावणः । पुष्पकन्तु समारुह्य परिचक्राम मेदिनीम् ॥ ततो मरुत्तं नृपतिं यजन्तं सह दैवतैः । उशीरबीजमासाद्य ददर्श स तु रावणः ॥ संवर्त्तो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद्भ्राता बृहस्पतेः । याजयामास धर्म्मज्ञः सर्व्वैर्देवगणैर्वृतः ॥ दृष्ट्वा देवास्तु तद्रक्षो वरदानेन दुर्जयम् । तिर्य्यग्योनिं समाविष्टास्तस्य धर्षणभीरवः ॥ [] इन्द्रो मयूरः संवृत्तो धर्म्मराजस्तु वायसः । कृकलासो धनाध्यक्षो हंसश्च वरुणोऽभवत् ॥” इत्यादि ॥ “हर्षात्तदाब्रवीदिन्द्रो मयूरं नीलबर्हिणम् । प्रीतोऽस्मि तव धर्म्मज्ञ ! भुजगाद्धि न ते भयम् ॥ इदं नेत्रसहस्रन्तु यत्त्वद्वर्हे भविष्यति । वर्षमाणे मयि मुदं प्राप्स्यसे प्रीतिलक्षणम् ॥ एवमिन्द्रो वरं प्रादान्मयूरस्य सुरेश्वरः । नीलाः किल पुरा बर्हा मयूराणां नराधिप ! । सुराधिपाद्वरं प्राप्य गताः सर्व्वे विचित्रताम् ॥” इत्यन्तं वाल्मीकीये रामायणे उत्तरकाण्डे १८ सर्गः ॥ अस्य मांसगुणाः । “मयूरः श्रोत्रनेत्राग्निमेधावर्णस्वरायुषाम् । हितो बल्यो गुरुश्चोष्णो वातघ्नः शुक्रमांसदः ॥ हेमन्तकाले शिशिरे वसन्ते सेव्यं हि मायूरमुशन्ति मांसम् । उष्णो हि बर्ही विषभोजनैश्च वर्षाशरद्ग्रीष्ममुखेष्वपथ्यः ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ एतन्मांसमेरण्डतैलभृष्टं विषतुल्यम् । इति राजवल्लभः ॥ * ॥ मयूरशिखाक्षुपः । तत्पर्य्यायः । खराश्वा २ कारवी ३ दीपः ४ लोचमस्तकः ५ । इत्यमरः । २ । ४ । १११ ॥ अपामार्गः । इति मेदिनी । रे, १९९ ॥ (यथा, सुश्रुते चिकित्- सितस्थाने २३ अः । “पिप्पलीपिप्पलीमूलं चव्यचित्रकमयूरवर्षाभूसिद्धं वा क्षीरं पिबेत् ॥” असुरविंशेषः । यथा, महाभारते । १ । ६७ । ३६ । “मयूर इति विख्यातः श्रीमान् यस्तु महासुरः । स विश्व इति विख्यातो बभूव पृथिवीपतिः ॥” सुमेरोरुत्तरवर्त्ती पर्व्वतविशेषः । यथा, मार्क- ण्डेये । ५५ । १३ । “स्वर्णशृङ्गी शातशृङ्गी पुष्पको मेघपर्व्वतः । विरजाक्षो वराहाद्रिर्मयूरो दारुधिस्तथा ॥” कविविशेषः । स च मयूरभट्ट इति लोके प्रसिद्धः । अयं खलु बाणभट्टस्य श्वशुरः उज्जयिन्यां वृद्धभोजमहीपतेः सभायामा- सीदिति मानतुङ्गाचार्य्यप्रणीतभक्तामराख्य- स्तोत्रटीकाप्रारम्भे मेरुतुङ्गप्रणीतप्रबन्धचिन्ता- मणौ च समुपलभ्यते । प्रबन्धचिन्तामणौ बाणभट्टो मयूरस्य भगिनीपतिरासीदित्युक्त- मस्ति । अथ च । “अहो प्रभावो वाग्देव्या यन्मातङ्गदिवाकरः । श्रीहर्षस्याभवत् सभ्यः समो बाणमयूरयोः ॥” इति शार्ङ्गपद्धत्यादिप्रसिद्धराजशेखरपद्येनापि बाणमयूरयोः समकालत्वं प्रतीयते । अयं हि कुष्ठरोगग्रस्तः सूर्य्यमारिरात्सुः सूर्य्य- शतकं नाम स्तोत्रग्रन्थं प्रणीय ततः सम्यक् निष्कृतिमवाप । सूर्य्यशतकस्यान्तिमः श्लोको यथा, -- “श्लोका लोकस्य भूत्यै शतमिति रचिताः श्रीमयूरेण भक्त्या [] युक्तश्चैतान् पठेद् यः सकृदपि पुरुषः सर्व्वपापै- र्विमुक्तः । आरोग्यं सत्कवित्वं मतिमतुलबलं कान्तिमायुः- प्रकर्षं विद्यामैश्वर्य्यमर्थं सुखमपि लभते सोऽत्र सूर्य्य- प्रसादात् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-634-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मयूर" आता है (60)
मायूर वह रथ जो मयूरों से चलता होकृकवाकु मयूरलासक मयूर । मोरसहसान मयूर । मोर पक्षीकेकावल मोर । मयूरगरव्रत मयूर । मोरगलव्रत मोर । मयूरशिखाधर मयूर । मोरशिखावल मोर । मयूरषहसानु मयूर । मोरघनपाषंड मयूर । मोरराजसारस मयूर । मोरवर्षामद मयूर । मोरसर्पाशन मयूर । मोरश्यामकंठ मोर । मयूरसितापांग मयूर । मोरचित्रमेखल मयूर । मोरचित्रपिच्छक मयूर । मोरकेकिक मयूर । मोरअनुलास मयूर । मोरवीरंधर मयूर । मोरप्रपादिक मयूर । मोरभोगिभुज् मोर । मयूरशुक्रांग शुक्राङ्ग । मयूर । मोरशुक्रभुज् मयूर । मोरस्मेरविष्किर गर्वयुक्त पक्षी —मोर । मयूरमोर एक अत्यंत सुंदर बड़ा पक्षी । मयूर । बहींमयूक मयूरशिखि मोर । मयूरबर्ही मयूर । मोरवर्ही मयूर । मोरगुरुकंठ मयूर । मोरचंद्रकी वह जिसे चंद्रक हो । मोर । मयूरस्थिरमद मोर । मयूरप्रचलाकी मयूर । मोरप्रवलाकी मोर । मयूरभुजंगभोजी गरुड़ । मयूर । मोरकेकि पु केकी संज्ञा पुं॰ मोर । मयूरकेहा मोर । मयूरताऊस मोर । मयूर । यौ॰—तख्त ताऊस = शाहजहाँ के बहुमूल्य रत्नजटित राज- सिंहासन…बरही मयूर । मोरकंजर पेट । उदरजीवथ प्राणमरूक एक प्रकार का मृगप्रचल वह जो बहुत अधिक चंचल होकालकंठ शिव । महादेवनागाशन गरुड़नीलकंठ जिसका कंठ नीला होपरवाणि धर्माध्यक्षनागांतक गरुड़शितिकंठ दात्यूह पक्षी । मुर्गाबी । जलकाकदीप्तांग जिसका शरीर चमकता होनागवारिक राजा का हाथी । राजकुंजरसर्पारि सर्पों का शत्रुभुजगांतक नेवलाअसितग्रीव अग्निभुजंगभुज् गरुड़सर्पभुक् सर्पभुज् संज्ञा पुं॰अहिद्विट् इंद्रसिखरी पु संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें