🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:30:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मालव
mālava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मालव १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मालवा देश । यौ॰—मालव गौड़ । मालवदेश=मालवा । मालवनुपति । मालव- विषय=मालव देश । मालवाधीश, मालवैंद्र=मालव देश का नृपति ।
२. एक राग का नाम, जिसे भेंरव राग भी कहते हैं । विशेष—संगीतदामोदर में इसका रुप माला पहने, हरित वस्त्रधारी, कानों में कुंडल धारण किए, संगीतशाला में स्त्रियों के साथ वैठा हुआ लिखा है । इसकी धनाश्री, मालश्री, रामकीरी, सिंघुड़ा, आसावरी और भैरवीनाम को छह रागनियाँ हैं । कोई कोई इसे षाड़व जाति का और कोई संपुर्ण जाति का राग मानते हैं । षाड़व माननेवाले इसमें 'मध्यम' स्वर वर्जित मानते हैं । यह रात को १६ दंड से २० दंड तक गाया जाता है ।
३. मालव देशवासी वा मालव देश में उत्पन्न पुरुष ।
४. सफेद लोध ।
मालव २ वि॰ मालव देश संबंधी । मालवे का ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मालव m. N. of a country (Malwa in central India; pl. its inhabitants), AV.Pariś.; MBh.; Kāv. &c.
मालव m. (with or scil. नृपति) a prince of the Mālavas, MBh.; Hariv.; Var.
a horse-keeper, L.
(in music) a partic. Rāga, Saṃgīt.
a white-flowering Lodhra, L.
N. of a man, Rājat.
मालव N. of an era identical with the Vikrama era (see विक्रमादित्य), Inscr.
मालव n. (with पुर) N. of a city, Kathās.
मालव mf(ई)n. relating or belonging to the M˚, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (814,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मालवः 1 N. of a country, the modern Mālvā in central India. --2 N. of a Rāga or musical mode --वाः (pl.) The people of Mālvā. --Comp. --अधीशः, --इंद्रः, नृपतिः a king of Mālvā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0863-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मालव पु० । १ अवन्तिदेशे (मालओयार देश) २ रागभेदे च सङ्गीतदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4751,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मालवः, पुं, (मालः उन्नतक्षेत्रमस्त्यत्र । माल + “केशाद्वोऽन्यतरस्याम् ।” ५ । २ । १०९ । इत्यत्र “अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ।” इति काशिकोक्तेः वप्रत्ययः ।) अवन्तिदेशः । इति हेमचन्द्रः । ४ । २२ ॥ मालओया इति हिन्दीभाषा ॥ (यथा, मात्स्ये । ११३ । ४४ ॥ “अङ्गा वङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरि बहि- र्गिरी । सुह्मोत्तराः प्रविजया मार्गवागेयमालवाः ॥” मालवेषु जात इत्यण् । तद्देशजे, त्रि ॥) रागविशेषः । स च षड्रागाणां मध्ये प्रथम- रागः । मतान्तरे भैरवरागोऽयम् । यथा, -- “आदौ मालवरागेन्द्रस्ततो मल्लारसंज्ञितः । श्रीरागस्तस्य पश्चाद्वै वसन्तस्तदनन्तरम् ॥ हिल्लोलश्चाथ कर्णाट एते रागाः प्रकी- र्त्तिताः ॥ तस्य स्वरूपं यथा, -- “नितम्बिनीचुम्बितवक्त्रपद्मः शुकद्युतिः कुण्डलवान् प्रमत्तः । सङ्गीतशालां प्रविशन् प्रदोषे मालाधरो मालवरागराजः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ (मालव्यां तन्नामिकायां सावित्रीमातरि जातः इत्यण् । अश्वपतेराज्ञो मालव्यां जातः पुत्त्र गणः । यथा, महाभारते । ३ । २९६ । ५८ । “पितुश्च ते पुत्त्रशतं भविता तव मातरि । मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्त्रपौत्त्रिणः ॥ भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्ष्यत्रियास्त्रिदशोपमाः ॥” स्त्री, नदीविशेषः । यथा, महाभारते । १३ । १६५ । २५ । “हिरण्वती वितस्ता च तथा प्लक्षवती नदी । वेदस्मृतिर्वेदवती मालवाथाश्ववत्यपि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-712-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मालव" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें