🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:40:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुग्ध
mugdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुग्ध १ वि॰ [सं॰]
१. मोह या भ्रम में पड़ा हुआ । मूढ़ ।
२. सुंदर । खूबसूरत ।
३. नया जीबन ।
४. आसक्त । मोहित । लुभाया हुआ । उ॰— वाल्मीकि रामायण में यद्यपि बीच बीच में ऐसे विशद वर्णन बहुत कुछ मिलते हैं जिनमें कवि की मुग्ध दृष्टि प्रधानतः मनुष्येतर बाह्य प्रकृति के रूपजाल में फँसी पाई जाती है पर उसका प्रधान विषय लोकचरित्र ही है ।— रस॰, पृ॰ ९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुग्ध &c. See p. 825, col. 1.
मुग्ध mfn. gone astray, lost, RV.; VS.
perplexed, bewildered, AV.; Daś.
foolish, ignorant, silly, ŚBr. &c. &c.
inexperienced, simple, innocent, artless, attractive or charming (from youthfulness), lovely, beautiful, tender, young (esp. आ f. a young and beautiful female, often in voc.; also in rhet. a variety of the Nāyikā), Kāv.; Kathās.; Rājat.
(ifc.) strikingly like, Vcar.; Bālar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (820,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुग्ध a. [मुह्-क्त] 1 Stupefied. fainted. --2 Perplexed, infatuated. [] --3 Foolish, ignorant, silly, stupid; शशांक केन मुग्धेन सुधांशुरिति भाषितः Bv. 2. 29; अयि मुग्धे कान्या चिंता प्रियास्तमागमस्य V. 3. --4 Simple, artless, innocent; U. 1. 46; Māl. 7. 1. --5 Erring, mistaken. --6 Attractive by youthful simplicity (not yet acquainted with love), child-like; (कः) अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु Ś. 1. 25; U. 6. 35; R. 9. 34. --7 (Hence) Beautiful, lovely, charming, pretty; हरिरिह मुग्धवधूनिकरे विलासिनि विलसति केलिपरे Gīt. 1; U. 3. 5. --ग्धा A young girl attractive by her youthful simplicity, a pretty young maiden; (regarded as a variety of Nāyikā in poetic compositions). --Comp. --अक्षी a lovely-eyed woman; वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुघातावधिरभूत् U. 3. 44. --आनना having a lovely face. --आलोक a. lovely to look at; U. 1. 20. --धी, --बुद्धि, --मति a. silly, foolish, stupid, simple. --भावः simplicity, silliness.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0869-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुग्ध त्रि० मुह--क्त । १ मूढे । मोहयति अन्तर्भूतण्यर्थे मुह- कर्त्तरि क्त । २ सुन्दरे विश्वः । ३ नायिकाभेदे स्त्री सा० द० ३ प०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4756,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुग्धः, त्रि, (मुह् + कर्त्तरि क्तः ।) मूढः । (यथा, ऋग्वेदे । ५ । ४० । ५ । “अक्षेत्रविद् यथा मुग्धो भुवनान्यदीधयुः ॥”) सुन्दरः । इति विश्वः ॥ (यथा, मेघदूते । १४ । “दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धा- ङ्गनाभिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-741-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुग्ध" आता है (17)
मोहित मोह या भ्रम में पड़ा हुआ । मुग्धलोभित लुब्ध । मुग्ध । लुभाया हुआविमोहित लुभाया हुआ । मुग्धरमित पु वि॰ लुभाया हुआ । मुग्धपरिजप्त मुग्ध । मोहितप्रलोभित प्रलोभ में आया हुआ । ललचाया हुआ । मुग्ध । मोहितविप्रमोहित मुग्ध । मूढ़ । हतबुद्धिफिदा मुग्ध । मोहित । किसी पर आसक्तमुंध † वि॰ आसक्त । मोहित । लुभाया हुआ । मुग्धशैदा आशिक । आसक्त । मुग्धलटापोट पु † वि॰ लोटपोट । मोहित । मुग्धआसक्त अनुरक्त । लीन । लिप्त । जैसे,—इँद्रियो में आसक्त रहना ज्ञानियों का काम…लुभित क्षुब्धदुस्थ दुःख में पड़ा हुआ । दुःखी । गरीबथकित थका हुआ । श्रांत । शिथिलवशाकृत किसी प्रकार वश में किया हुआमुब्तला ग्रस्त । पकड़ा हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें