🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:41:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मोच
moca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मोच १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सेमल का पेड़ ।
२. केला ।
२. पाड़र का पेड़ ।
४. शोभांजन वृक्ष (को॰) ।
मोच २ स संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] शरीर के किसी अंग के जोड़ की नस का अपने स्थान से इधर उधर खिसक जाना । चोट या आघात आदि के कारण जोड़ पर की नस का अपने स्थान से हट जाना (इसमें वह स्थान सूज जाता है ऐर उसमें बहुत पीड़ा होती है) जैसे,— उनके पाँव में मोच आ गाई है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोच m. (√ 2. मुच्) the juice of a tree, L.
Moringa Pterygosperma, MBh.
(prob.) Musa Sapientum, Suśr.
मोच n. a plantain, banana (the fruit), Vāgbh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (835,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मोचः [मुच् अच्] 1 The plantain tree. --2 The tree called शोभांजन. --चा 1 The plantain tree. --2 The cotton shrub. --3 The indigo plant. --चं A plantain fruit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0880-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोच न० मुच--अच् । १ कदलीफले २ शोभाञ्जने पु० अमरः । ३ कदल्यां ४ शाल्मलिवृक्षे ५ नीलीवृक्षे, च स्त्री मेदि० टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4765,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मोचं, क्ली, (मुञ्चति त्वगादिकमिति । मुच् + अच् ।) कदलीफलम् । इत्यमरः ॥ (यथा, सुश्रुते चिकित्- सितस्थाने । ३१ अः । “तालनाडिकेरपनसमोच- पियालविल्वमधुकश्लेष्मातकाम्रफलस्नेहाः पित्त- संसृष्टे वायौ ॥” विवरणमस्य कदलीफलशब्दे ज्ञातव्यम् ॥)
मोचः, पुं, (मुञ्चति त्वचमिति । मुच् + अच् ।) शोभाञ्जनवृक्षः । इति मेदिनी । चे, ८ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । १५८ । ४३ । “पनसाल्लँकुचान् मोचान् खर्ज्जूरानम्बुवेत- सान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-786-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मोच" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें