🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:46:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यमुना
yamunā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यमुना संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. दुर्गा ।
२. यम की बहन यमी, जो सूर्य के वीर्य से संज्ञा के गर्भ उत्पन्न हूई थी और जो संज्ञा को सूर्य द्वारा मिले हुए शाप के कारण पीछे से नदी हो गई थी ।
३. उत्तर भारत के एक प्रसिद्ध बड़ी नदी जो हिमालय के यमुनोत्तरी नामक स्थान से निकलकर प्रयाग में गंगा में मिलती है यह ८६० मील लंबी है ओर दिल्ली, आगरा, मथुरा आदि नगर इसके किनारे बसे हुए हैं । हिंदू इसे बहुत पवित्र नदी और यम की बहुत यमी का स्वरूप मानते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यमुना f. N. of a river commonly called the Jumnā (in Hariv. & MārkP. identified with Yamī q.v.; it rises in the Himālaya mountains among the Jumnotri peaks at an elevation of 10,849 feet, and flows for 860 miles before it joins the Ganges at Allahabad, its water being there clear as crystal, while that of the Ganges is yellowish; the confluence of the two with the river Sarasvatī, supposed to join them underground, is called त्रि-वेणी, q.v.), RV. &c. &c.
of a daughter of the Muni Mataṃga, Kathās.
of a cow, KātyŚr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (847,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यमुना 1 N. of a celebrated river (regarded as a sister of Yama). --2 N. of Durgā. --Comp. --पतिः N. of Viṣṇu. --भिद् m. N. of Balarāma. --भ्रातृ m. Yama, the god of death.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0889-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यमुना स्त्री यम--उनन् । १ कालिन्द्यां नद्यां २ यमभगिन्याम् सूर्य्यसुतायाम् अमरः । ३ दुगायाञ्च देवीपु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4774,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यमुना, स्त्री, (यमयतीति । यमि + “अजियमि शीङ्भ्यश्च ।” उणा ० ३ । ६१ । इति उनन् । टाप् ।) दुर्गा । यथा, -- “सर्व्वाणि हृदयस्थानि मङ्गलानि शुभानि च । ददाति चेप्सितान् लोके तेन सा सर्व्वमङ्गला ॥ सङ्गमाद्गमनाद्गङ्गा लोके देवी विभाव्यते । यमस्य भगिनी जाता यमुना तेन सा मता ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ * ॥ यच्छति विरमति गङ्गायामिति । नदी- विशेषः । सा तु हिमालयदक्षिणदेशान्नि- र्गत्य प्रयागे गङ्गायां मिश्रिता । तत्पर्य्यायः । कालिन्दी २ सूर्य्यतनया ३ शमनस्वसा ४ । इत्यमरः । २ । १० । ३२ ॥ तपनतनूजा ५ कलिन्द- कन्या ६ यमस्वसा ७ श्यामा ८ तापी ९ कलिन्द- नन्दिनी १० यमनी ११ यमी १२ । इति शब्दरत्नावली ॥ कलिन्दशैलजा १३ सूर्य्य- सुता १४ । इति जटाधरः ॥ (यथा, -- “गङ्गा सरस्वती शोणयमुना सरयूः सची । वेणा इरावती नीला उत्तरात् पूर्व्ववाहिनी ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने अप्तमेऽध्याये ॥) [] अस्या जलगुणाः । पित्तदाहवमनश्रमापहत्वम् । स्वादुत्वम् । वातजननत्वम् । पावनत्वम् । वह्नि- दीपनकरत्वम् । रोचनत्वम् । बलप्रदत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ सा यमस्य भगिनी । यथा, -- “सावर्णिर्मेरुपृष्ठे तु तपो घोरं चकार ह । अद्यादि भविता लोके मनुः सावर्णिकेऽन्तरे ॥ भ्राता शनैश्चरश्चास्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान् । तयोर्यवीयसी या तु यमस्वसा यशस्विनी । अभवत् सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी ॥” इति बह्निपुराणे सागरोपाख्यानम् ॥ * ॥ सा च वृन्दावने सुषुम्नाख्या परा शक्तिः । यथा, श्रीभगवानुवाच । “इदं वृन्दावनं रम्यं मम धामैव केवलम् । तत्र ये पशवः साक्षाद्वृक्षाः कीटा नराधमाः । ये वसन्ति ममाधिष्ठं मृता यान्ति ममान्तिकम् ॥ तत्र या गोपपत्न्यश्च निवसन्ति ममालये । योगिन्यस्तात ! एवं हि मम देवाः परायणाः ॥ पञ्चयोजनमेवं हि वनं मे देहरूपकम् । कालिन्दीयं सुषुम्नाख्या परमामृतवाहिनी ॥” इति पाद्मे पातालखण्डे ७ अध्यायः ॥ * ॥ अस्या जलस्य कृष्णवर्णत्वकारणं यथा, -- पुलस्त्य उवाच । “यदा दक्षसुता ब्रह्मन् ! सती याता यमक्षयम् । विनाश्य दक्षयज्ञं तं विचचार त्रिलोचनः ॥ ततो वृषध्वजं दृष्ट्वा कन्दर्पः कुसुमायुधः । अपत्नीकं तदास्त्रेण औन्मादेनाभ्यताडयत् ॥ ततो हरः शरेणाथ औन्मादेनाभिताडितः । विवचार तदोन्मत्तः काननानि सरांसि च ॥ स्मरन् सतीं महादेवस्तथोन्मादेन ताडितः । न शर्म्म लेभे देवर्षे वाणबिद्ध इव द्बिपः ॥ ततः पपात देवेशः कालिन्दीसरिते मुने । निमग्ने शङ्करे चापे दग्धा कृष्णत्वमागता ॥ तदाप्रभृति कालिन्द्या दृगञ्जननिभं जलम् ॥” इति वामने ६ अध्यायः ॥ * ॥ ज्यैष्ठशुक्लद्वादश्यादिष्वस्यां स्नानपिण्डदानफलं यथा, -- “यज्ज्यैष्ठशुक्लद्वादश्यां स्नात्वा वै यमुनाजले । मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति परमां गतिम् ॥ यमुनासलिले स्नातः पुरुषो मुनिसत्तम ! । ज्येष्ठामूलामले पक्षे द्वादश्यामुपवासकृत् ॥ समभ्यर्च्च्याच्युतं सम्यक् मथुरायां समाहितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य प्राप्नोत्यविकलं फलम् ॥ ज्येष्ठामूले सिते पक्षे समभ्यर्च्च्य जनार्द्दनम् । धन्यो नः पिण्डनिर्व्वापं यमुनायां प्रदास्यति ॥” इति विष्णुपुराणे ६ अंशे ८ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-022-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यमुना" आता है (26)
अंशुमती एक नदी । यमुना । कलिंदीसूर्यतनया यमुनासूर्यपुत्री यमुनापंचगंगा पाँच नदियों का समूह— गंगा, यमुना, सरस्वती, किरणा और धूतपापा । इसे पंचन…ककसी एक प्रकार की मछली । विशेष — यह गंगा, यमुना, ब्रह्मपुत्र, सिंधु आदि नदि…रविजा यमुना । कालिंदीसूरजा सूर्य की पुत्री, यमुनाहंसजा सूर्य की कन्या । सूर्यतनया । यमुनाभानुजा यमुनाभानुभू सूर्य की पुत्री । यमुनायमानुजा यमराज की छोटी बहन, यमुनारवितनया सूर्य की कन्या, यमुनातरणिज्ञा सूर्य की कन्या, यमुनातरणिसुता सूर्य की पुत्री । यमुनाभानुतनया यमुनाभानुसुता यमुनारवितनुजा यमुनातरणितनूजा सूर्य की पुत्री, यमुनादिनकरसुता यमुनाभानुतनूजा यमुनाअरुणात्मजा यमुनादिनकरकन्या यमुनादिनेशात्मजा यमुनागंगा भारतवर्ष की एक प्रधान नदी जो हिमालय से निकलकर १५६० मील पूर्व को बहकर ब…वैवस्वती दक्षिण दिशा जो वैवस्वत मनु की दिया मानी गई हैअर्कजा सूर्य की कन्या
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें