🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गंगा
gaṃgā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गंगा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गङ्गा] भारतवर्ष की एक प्रधान नदी जो हिमालय से निकलकर १५६० मील पूर्व को बहकर बगाल की खाड़ी में गिरती है । विशेष—इसका जल अत्यंत स्वच्छ और पवित्र होता है और इसमें कभी कीड़े नहीं पड़ते । हिंदू इस नदी को परम पवित्र मानते हैं और इसमें स्नान करना पुण्य समझते हैं । पुराणों में इसे हिमालयकी पुत्री माना है और इसकी माता का नाम मनोरमा लिखा है, जो सुमेर की कन्या थी । कहते हैं, गंगा पहले स्वर्ग में थी । जब सगर के साठ हजार पुत्रों को कपिल जी ने भस्म कर डाला, तब उनके उद्धार के लिये भागीरथ गंगा जी को स्वर्ग से पृथिवी पर लाए । गंगा जब स्वर्ग से गिरी थीं, तब उन्हें शिव जी ने अपनी की जटा में धारण किया था । इसी से शिव जी की जटा में गंगा मानी जाती हैं । पृथिवी पर गिरने पर गंगा भगीरथ के साथ गंगसागर को, जहाँ कपिल जी ने सगर के पुत्रों को भस्म किया था, जा रही थीं, कि इसी बीच में जह्नु ऋषि ने उन्हें पी लिया और भगीरथ के बहुत प्रार्थना करने पर उन्हें अपने जानु से निकाला । इसी से गंगा का नाम जह्नुसुता आदि पड़ा । पुराणानुसार गंगा की तीन धाराएँ है—एक स्वर्ग में जिसे 'आकाशगंगा' कहहे हैं, दूसरी पृथिवी पर और तीसरी पाताल में । यह नदी गंगोत्तरी की पहाड़ी से जो १३, ८०० फुट ऊँची है, बर्फ के पिघलने से निकलती है और मंदाकिनी तथा अलकनंदा से मिलकर हरि— * द्वार के पास पथरीले मैदान में उतरती है । यमुना, गोमती, घाघरा, बानगंगा, गंडक आदि नदियाँ इसमें गिरती हैं । हिंदुओं के प्रधान तीर्थ काशी, प्रयाग आदि इसी के किनारे हैं । (कभी कभी साधारणत: नदी के लिये भी इस पद का प्रयोग होता है । यौ॰—गंगाधर । गंगाजल । गंगापुत्र । मुहा॰—गंगा उठाना = गंगाजल उठाकर शपथ खाना । गंगा की शपथ करना । गंगा और मदार का साथ होना = दो असम वस्तुओं या प्रवृत्तियों का साथ साथ होना । उ॰—आपका हमारा मेल जैसे गंगा और मदार का साथ ।—फिसाना॰, भा॰३, पृ॰ ४ । गंगा पार करना = देश से निकालना । गंगा नहाना = कृतार्थ होना । छुट्टी पाना । जैसे,—तुम यहाँ से जाओ, तो हम गंगा नहाएँ । गंगा दुहाई = गंगा की शपथ । गंगालाभ होना = देहावसान होना । मृत्यु प्राप्त करना । पर्या॰—विष्णुपदी । जाह्नवी । भागीरथी । त्रिपथगा । सुरनि- म्रगा । त्रिस्त्रोता । स्वरापगा । सुरापगा । अलकनंदा । मंदा- किनी । सुरनदी । अध्वगा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गङ्गा f. (√ गम्, Uṇ.) ‘swift-goer’, the river Ganges (personified and considered as the eldest daughter of Himavat and Menā, R. i, 36, 15; as the wife of Śāntanu and mother of Bhīṣma, MBh. i, 3800; Hariv. 2967 ff.; or as one of the wives of Dharma, PadmaP. ; there is also a Gaṅgā in the sky [आकाश- or व्योम-ग्˚, qq.vv.; cf. खापगा, गगनापगा &c.] and one below the earth, Hariv. 12782; Bhagī-ratha is said to have conducted the heavenly Gaṅgā down to the earth, 810 ff.; R. i, ch. 44), RV. x, 75, 5; ŚBr. xiii; TĀr. &c.
N. of the wife of Nīla-kaṇṭha and mother of Śaṃkara
ifc. See द्विवेद-गङ्ग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गंगा [गम्-गन्; Uṇ. 1. 120] 1 The river Ganges, the most sacred river in India; अधोधो गंगेयं पदमुपगता स्तोकमथवा Bh. 2. 10; R. 2. 26; 13. 57; (mentioned in Rv. 10. 75. 5 along with other rivers considered sacred in India). --2 The Ganges personified as a goddess. [Gaṅgā is the eldest daughter of Himavat. It is said that [] a curse of Brahmā made her come down upon earth, where she became the first wife of King Saṃtanu. She bore him eight sons, of whom Bhīṣma, the youngest, became a well-known personage, renowned for his valour and life-long celibacy. According to another account she came down on earth being propitiated by Bhagīratha: see भगीरथ and जह्नु also; and cf. Bh. 2. 10.]. --Comp. --अंबु, --अंभस् n. {1} water of the Ganges. {2} pure rain-water (such as falls in the month of आश्विन). --अवतारः {1} the descent of the Ganges on the earth; भगीरथ इव दृष्टगंगावतारः K. 32 (where गं˚ also means ‘descent into the Ganges’ for ablution). {2} N. of a sacred place. --अष्टकं a collection of eight verses addressed to the Ganges. --उद्भेदः the source of the Ganges. --क्षेत्रं the river Ganges and the district two Koss on either of its banks. --चिल्ली Gangetic kite. --जः {1} N. of Bhīṣma. {2} of Kārtikeya. --दत्तः an epithet of Bhīma. --द्वारं the place where the Ganges enters the plains (also called हरिद्वार). --धरः {1} an epithet of Śiva. {2} the ocean. ˚पुरं N. of a town. --पुत्रः {1} N. of Bhīṣma. {2} of Kārtikeya. {3} a man of a mixed and vile caste whose business is to remove dead bodies. {4} a Brāhmaṇa who conducts pilgrims to the Ganges. --भृत m. {1} N. of Śiva. {2} the ocean. --मध्यं the bed of the Ganges. --यात्रा {1} a pilgrimage to the Ganges. {2} carrying a sick person to the river-side to die there. --लहरी N. of a poem by Jagannātha paṇḍita. --सागरः the place where the Ganges enters the ocean. --सुप्तः {1} an epithet of Bhīshma. {2} of Kārtikeya. --ह्रदः N. of a तीर्थ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गङ्गा स्त्री गम--गन् । विष्णुपादं नदीभेदे २ हिमवत् कन्याभेदे च । “इमं मे गङ्गे! यमुने! सरखति । शुतुद्रि! स्तोमं सचता परुष्ण्या । असिक्न्या मरुद्वृधे! वितस्तयार्जोकीये शृणुह्यासुषोमया” ऋ० १०, ७५, ५ । इमामृचमधिकृत्य दशप्रधाननदीनां निरुक्तिर्यास्केन ९, २६ दर्शितम् यथा “अथककपदनिरुक्तम् गङ्गा १ गम- गात् । यमुना २ प्रयुवती गच्छतीति वा विप्रयुतं गच्छ- तीति वा । सरस्वती ३ सर इत्युदकनाम सर्त्तेः तद्वती । शुतुद्री ४ शुद्राविणी क्षिप्रद्राविणी आशुतुन्नेव द्रवतीति वा । इरावतीं परुष्णी ५ त्याहुः पर्ववती भास्वती कुटिलगामिनी । असिक्नी ६ अशुक्लाऽसिता सितमिति वर्णनाम तत्प्रतिषेधो- ऽसितम् । मरुद्वृधा ७ सर्वा नद्यः, मरुत एना बर्द्धयन्ति । वितस्ता ८ विदग्धा विवृद्धा महाकूला । आर्जीकीया ९ वि- पाडित्याहुः ऋजुकप्रभवा वा ऋजुगामिनी । विपाट् विपा- टनाद्वा विपाशनाद्वा विप्रापणात् वा पाशा अस्यां व्यपा- स्यन्त वसिष्ठस्य मुमूर्षतस्तस्माद्विपाडुच्यते पूर्वमासीदुरु- ञ्जिरा । सुषोमा १० सिन्धुर्यदेनामभिषुवन्ति सिन्धुः स्वन्द- नात्” । “अष्टाबिंशतिं” (हयान्) भरतो दौष्मन्तिर्यमना- मगु । गङ्गायां वृत्रघ्नेऽबघ्नात् पञ्चपञ्चाशतं हयान्” शत० ब्रा० १३, ५, ४, ११ । “न वै गावोमन्दीरस्य गङ्गाया उदकं षपुः” कात्या० श्रौ० १३, ३, २० । “तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः” मनुः । “गङ्गायाहिमवत्कन्यारूपत्वे- ऽपि नदीरूपतया पृथिव्यवतरणकथा रामा० आदि० यथा [] “भगीरथस्तु राजर्मिर्धार्म्मिको रघुनन्दनः! । अनपत्थो महाराजः प्रजाकामः स च प्रजाः । सन्त्रिष्वाघाय तद्राज्यं गङ्गावतरणे रतः । तपो दीर्षं समातिष्ठद्गो- कर्णे रघुनन्दन! । ऊर्द्ध्ववाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः! । तस्य वर्षहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः । अतीतानि महावाहो! तस्य राज्ञो महात्मनः । सुप्रीतो भगवान् ब्रह्मा प्रजानां प्रभुरीश्वरः । ततः सुरगणैः सार्द्धमुपागम्य पितामहः । भगीरथं महात्मानं तप- सालमथाब्रवीत् । भगीरथ! महाराज! प्रीतस्तेऽहं जनाधिप! । तपसा च सुतप्तेन, वरं वरय सुव्रत! । गमुवाच महातेजाः सर्व्वलोकपितामहम् । भगीरथो महाबाहुः कृताञ्जलिपुटः स्थितः । यदि मे भगवान् प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् । सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिममाप्नुयुः । गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्म- न्येषां महात्मनाम् । खर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्व्वे च प्रपितामहाः । देव! याचे ह सन्तत्यै गावसीदेत् कुलञ्च नः । इक्ष्वाकूणां कुले देव! एष मेऽस्तु वरः परः । उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः । प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् । मनोरथो महानेष भगीरथ! महारथ! । एवम्भवतु भद्रन्ते इक्ष्वाकुकुलव- र्द्धन! । इयं हैमवती ज्येष्ठा गङ्गा हिमवतः सुता । तां वै धारयितुं राजन्! हरस्तत्र नियुज्यताम् । गङ्गायाः पतनं राजन्! पृथिवी न सहिष्यते । तां वै धारयितुं राजन्नान्यं पश्यामि शूलिनः । तमेव- मुक्त्वा राजानं गङ्गां चामाष्य लोककृत् । जगाम त्रिदिवं देवैः सर्व्वैः सह मरुद्गणै ।” ४२ स० । “देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्टाग्रनिपीडिताम् । कृत्वा वसुमतीं राम! वत्सरं समुपासत । अवसंवत्सरे पूर्णे सर्व्व- लोकनमस्कृतः । उमापतिः पशुपतीराजानमिदमब्रवी- त् । प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ! करिष्यामि तव प्रियम् । शि- रसा धारयिष्यामि शैलराजगुतामहम् । ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता । तदा सातिमहद्रूप कृत्वा वेगञ्च दुःसहम् । आकाशादपतद्राम! शिवे शिवशिर- स्युत । अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्द्धरा । विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसागृह्य शङ्करम् । तस्या- वलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः । तिरोभावयितुं वुद्धिञ्चक्रे त्रिनयनस्तदा । सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गंगा" आता है (60)
किराति गंगाजाह्नवी जह्नु ऋषि से उत्पन्न, गंगासुरला गंगागंगिका गंगाभोगवती पातालगंगामहानदी विशाल नदी । जैसे, गंगासुरनदी गंगासुरापगा देवताओं की नदी । गंगात्रिपथगा गंगाअद्रितनया पार्वती । गंगाभीष्मजननी गंगास्वर्वापी गंगासुरनिम्नगा गंगासमुद्रसुभगा गंगाअध्वगा गंगाभवायना भवायनी संज्ञा स्त्री॰ शिव के सिर पर रहनेवाली, गंगारसज्ञा गंगाअमरापगा देवनदी । गंगापुरंदरा गंगाभीष्मसू गंगाझंकारिणी गंगा । भागीरथीमहाभद्रा गंगासुरसरित् गंगा । यौ॰—सुरसरित्सुत = भीष्मसुरसिंधु गंगाजह्नुतनया गंगाजह्नुसुता गंगाजह्नुकन्या गंगात्र्यध्वगा गंगात्रिमार्गगा गंगासुरधुनी गंगाभगवत्पदी गंगाविबुधनदी गंगा । देवापगाघूकनादिनी गंगाभुवनपावनी गंगावेगवाहिनी गंगासुरवाहिनी गंगास्वःसिंधु स्वर्नदी । गंगास्वर्धुनी स्वर्लोक की नदी, गंगात्रिमार्गा गंगासिद्धसरित् आकाश गंगासुरतरंगिणी गंगास्वःस्रवंती गंगापरा चार प्रकार की वाणियों में पहली वाणी जो नादस्वरूपा और मूलाधार से निकली …सुधा अमृत । पीयुष । अमीधात्री माता । माँगांदिनी अक्रूर की माता जो काशी- राज की कन्या तथा श्वफल्क की भार्या थीभगवती देवीघर्घरा क्षुद्रघंटिका । करधनीहैमवती उमा । पार्वतीनारायणी दुर्गामहामाया प्रकृतित्रिवेणी तीन नदियों का संगममहाविद्या तंत्र में मानी हुई दस देवियाँ जिनके नाम इस प्रकार हैं—(१) काली, (२) ता…वस्वौकसारा इंद्रपुरीगिरिजा नगाधिराज हिमालय की कन्या, पार्वती । गौरी । यौ॰— गिरिजाधब गिरिजापति = म…वैष्णवी विष्णु की शक्तिज्येष्ठा नक्षत्रों में से अठारहवाँ नक्षत्र जो तीन तारों से बने कुंडल के आकार का…गिरिनंदिनी पार्वतीहिमवत्सुता पार्वतीत्रिधारा तीन धारावाला सेहुड़
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें