🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:03:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैष्णवी
vaiṣṇavī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी और चामुण्डा (1.1.43) ब्राह्मी · माहेश्वरी · कौमारी · वाराही · इन्द्राणी · चामुण्डा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैष्णवी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विष्णु की शक्ति ।
२. दुर्गा ।
३. गंगा ।
४. अपराजिता या कोयल नाम की लता ।
५. शतावर ।
६. तुलसी ।
७. पृथ्वी । श्रवण नक्षत्र ।
९. एक प्रकार का साम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैष्णवी (ई), f. patr. fr. विष्णु, MBh.
a female worshipper of Viṣṇu, Pañcar.
the personified Śakti of Viṣṇu (regarded as one of the Mātṛs, and identified with Durgā and Manasā), MBh.; Rājat. &c.
Asparagus Racemosus, L.
Ocimum Sanctum, L.
Clitoria Ternatea, L.
(in music) a partic. Mūrchanā, Saṃgīt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1027,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैष्णवी, स्त्री, (विष्णोरियम् । विष्णु + अण् । स्त्रियां ङीप् ।) विष्णुशक्तिः । यथा, -- “एषा त्रिशक्तिरुद्दिष्टा नयसिद्धान्तगामिनी । एषा श्वेता परा सृष्टिः सात्त्विकी ब्रह्मसंहिता ॥ एषैव कृष्णा तमसि रौद्री देवी प्रकीर्त्तिता ॥ अष्टादश यथा कोट्यो वैष्णव्या भेद उच्यते । या विष्णो राजसी शक्तिः पालिनी चैव वैष्णवी ॥” इति वाराहे त्रिशक्तिमाहात्म्यनामाध्यायः ॥ अपि च । “शङ्खचक्रगदाधारी विष्णुमाता तथारिहा । विष्णुरूपाथवा देवी वैष्णवी तेन गीयते ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ अपरञ्च । “विष्णुभक्ता विष्णुरूपा विष्णोः शक्तिस्वरूपिणी । सृष्टौ च विष्णुना सृष्टा वैष्णवी तेन कीर्त्तिता ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ५४ अध्यायः ॥ दुर्गा । इति शब्दरत्नावली ॥ गङ्गा । यथा, पद्मपुराणम् । “विष्णोः पादप्रसूतासि वैष्णवी विष्णुपूजिता । पाहि नस्त्वेनसस्तस्मादाजन्ममरणान्तिकात् ॥” इत्यादि आह्रिकाचारतत्त्वे स्नानार्थगङ्गावाहन- मन्त्रः ॥ अन्यच्च । “विष्णुपादप्रसूतासि वैष्णवीनामधारिणी । सर्व्वत्र रक्ष मां नित्यं गङ्गा त्रिपथगामिनी ॥” इति गङ्गाकवचम् ॥ अपराजिता । इति शब्दचन्द्रिका ॥ शतावरी । इति राजनिर्घण्टः ॥ तुलसी । इति शब्द- माला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-528-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वैष्णवी" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬