🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:57:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रेवती
revatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रेवती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. सत्ताईसवाँ नक्षत्र जो ३२ तारों से मिलकर बना है और जिसका आकार मृदंग का सा कहा गया है । इस नक्षत्र के अंतर्गत मीन राशि पड़ती है ।
२. एक मातृका का नाम ।
३. गाय ।
४. दुर्गा ।
५. एक बालग्रह जो बच्चों को कषट देता है ।
६. रेवत मनु की माता ।
७. बलराम की पत्नी जो राजा रेवत की कन्या थी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेवती (अती), f. See below
रेवती f. of रेवत् above
(also pl.) N. of the fifth Nakṣatra, RV. &c. &c.
a woman born under the N˚ Revatī, Pāṇ. iv, 3, 34, Vārtt. 1, Pat.
(in music) a partic. Rāgiṇī, Saṃgīt.
N. of a female demon presiding over a partic. disease or of a Yoginī (sometimes identified with Durgā or with Aditi), MBh.; Kathās.; Suśr. &c.
of the wife of Mitra, BhP.
of a daughter of the personified light (कान्ति) of the Nakṣatra Revatī and mother of Manu Raivata, MārkP.
of the wife of Bala-rāma (daughter of Kakudmin), Hariv.; Megh.; Pur.
of a wife of Amṛtodana, Buddh.
of various other women, HPariś.
Tiaridium Indicum, L.
Jasminum Grandiflorum, L.
pl. ‘the wealthy ones’ or ‘the shining one's’ (applied to cows and the waters), RV.; VS.; GṛŚrS.
N. of the verse, RV. i, 30, 13 (beginning with रेवती), VS.; TS.; Br. &c.
of the Sāman formed from this verse, ĀrṣBr.; ChUp. ii, 18, 1; 2
of the divine mothers, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (888,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रेवती 1 N. of the 27th constellation which contains thirty-two stars. --2 N. of the wife of Balarāma; Śi. 2. 16. --3 A cow. --Comp. --भवः the planet Saturn. --रमणः N. of Balarāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेवती स्त्री रेवतस्यापत्यमण् रेवत्यादीति निर्देशात न वृद्धिः । १ रवतराजकन्यायां बलदेवपत्न्याम् । रेव--अतच् गौ० ङीष् । आश्वन्यवधितः सप्तविंशतिसंख्याते २ नक्षत्रे, ३ तत्- संख्यायां, ४ मातृकाभेदे मेदि० । ५ स्त्रीगव्याम अजयपा० ६ नदीभेदे, ७ दुर्गायाञ्च देवीपु० । ८ रेवतीपदघटिताया मृचि च एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयम्” श्रुतिः । ९ पञ्चममनुपत्न्याम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4813,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रेवती, स्त्री, (रेवतस्यापत्यं स्त्री । रेवत + अण् । न वृद्धिः । ङीष् ।) बलदेवपत्नी । नक्षत्रभेदः । मातृकाभेदः । इति मेदिनी ॥ स्त्रीगवी । इत्य- जयपालः ॥ दुर्गा । यथा, “रेवा तु नर्म्मदा देवी नदी वा रवती मता । अतिखण्डनबन्धा वा लोके देवी प्रकीर्त्तिता ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ * ॥ रेवतीनक्षत्रन्तु अश्विन्यादिसप्तविंशतिनक्षत्रान्त- र्गतशेषनक्षत्रम् । तस्य रूपं मत्स्याकृति द्वात्रिं- शत्तारात्मकम् । तस्याधिष्ठातृदेवता पूषाख्यः सूर्य्यः । यथा, -- “दन्तसंख्यभवने झसाकृता- वन्तभे लसदनन्तमध्यगे । कोमलाङ्गि मिथुनोदयात् प्रिये कालखानलकलाः प्रियेऽचलन् ॥” इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥ * ॥ तत्र जातफलं यथा, -- “चारुशीलविभवो जितेन्द्रियः सत्कुलः स्वभवनैकमानसः । मानवो ननु भवेन्महीपती रेवती भवति यस्य जन्मभम् ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ बालग्रहविशेषः । तज्जुष्टस्य चिकित्सा यथा, -- “अश्वगन्धाजशृङ्गी च शारिवाथ पुनर्नवा । सहा विदारी ह्येतासां क्वाथेन परिषेचनम् ॥” अजशृङ्गी मेढाशृङ्गी । सहा सेवतीपुष्प- जातिः । “तैलमभ्यञ्जने कार्य्यं कुष्ठे सर्जरसे तथा । पलङ्कषायां नलदे तथा गौरकदम्बके ॥” सर्जरसः रालः । पलङ्कषा गुग्गुलुः । नलदं लामज्जकमुशीरवत् पीतच्छवि । गौरकदम्बको हारिद्रकः । हरदुया कदम्ब इति लोके । “धवाश्वकर्णककुभशल्लकीतिन्दुकेषु च । काकोल्यादौ गणे चापि सिद्धं सर्पिः पिबे- च्छिशुः ॥” अश्वकर्णः सांखु इति लोके । “कुलत्थाः शङ्खचूर्णञ्च प्रदेहः साखगन्धिकः । गृध्रोलूकपुरीषाणि यवान् यवफलो घृतम् । सन्ध्ययोरुभयोः कार्य्यमेतदुद्धूपनं शिशोः ॥” [] यवफलो वंशाङ्कुरः । “युक्ताः सुमनसो लाजाः पयः शाल्योदनं दधि । वलिर्निवेद्यो गोतीर्थे रेवत्यै प्रयतात्मना ॥” गोतीर्थे गोष्ठे । “स्नानं धात्रीकुमाराभ्यां सङ्गमे कारयेद्भिषक् ॥ नानाशस्त्रधरा देवी चित्रमाल्यानुलेपना । चलत्कुण्डलिनी श्यामा रेवती ते प्रसीदतु ॥ उपासते यां सततं देव्यो विविधभूषणाः । लम्बा कराला विनता तथैव बहुपुत्त्रिका । रेवती शुष्कनासा च तुभ्यं देवी प्रसीदतु ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ बलदेवपत्न्या विवरणं यथा, -- “रेवस्य रैवतः पुत्त्रः ककुद्मान्नाम धार्म्मिकः । श्रेष्ठः पुत्त्रशतस्यासीत्तस्यां पुर्य्यां नृपोऽभवत् ॥ स कन्यासहितः प्रायाद्रैवतो ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥ न जरा क्षुत् पिपासा वा न मृत्युस्तत्र कर्हि- चित् । ऋतुचक्रञ्च भवति ब्रह्मलोके द्बिजोत्तमाः ॥ रैवतस्य गतस्याथ सा पुरी राक्षसैर्हृता । तस्य पुत्त्रशतं यच्च त्यक्त्वा तामगमद्दिशः ॥ तस्य वंशे तु ये तत्र स्वर्याता इति विश्रुताः । क्षत्त्रिया ह्यभवन् विप्रा दिक्षु सर्व्वासु धार्म्मिकाः ॥ गते बहुयुगे काले आजगामाथ रैवतः । मुहूर्त्तमेकं मत्वासौ ददर्श यादवैर्वृताम् ॥ कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् । भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वासुदेवपुरोगमैः ॥ गत्वा तु रैवतः सम्यग्बलभद्राय रेवतीम् । प्रादाद्गुरुतरां तान्तु बलदेवो हलेन वै । समानां लघुतां नीत्वा उवाह स प्रहर्षतः ॥ दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि रैवतः । रेमे रामोऽपि धर्म्मात्मा रेवत्या सहितः सुखी ॥” इति वह्निपुराणम् ॥ * ॥ (ब्रह्मणो वाक्येनैव इयं रेवतेन बलदेवाय प्रदत्ता । एतद्बिवरणन्तु देवीभागवते ७ स्कन्धे ८ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥) रैवतमनुमाता । तद्- विवरणं यथा, -- मार्कण्डेय उवाच । “पञ्चमोऽपि मनुर्ब्रह्मन् रैवतो नाम विश्रुतः । तस्योत्पत्तिं विस्तरञ्च शृणुष्व कथयामि ते ॥ ऋषिरासीन्महाभाग ऋतवागिति विश्रुतः । तस्यापुत्त्रस्य पुत्त्रोऽभूत् रेवत्यन्ते महात्मनः ॥ स तस्य विधिवच्चक्रे जातकर्म्मादिकाः क्रियाः । तथोपनयनादींश्च स चाशीलोऽभवन्मुने ॥ यतः प्रभृति जातोऽसौ तत
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रेवती" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें