🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:56:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लाघव
lāghava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लाघव संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लघु होने का भाव । लघुता । हलकापन या छोटापन ।
२. थोड़ा होने का भाव । कमी । अल्पता ।
३. हाथ की सफाई । फुर्ती । तेजी । जैसे, हस्तलाघव ।
४. नपुंसकता ।
५. आरोग्यता । नीरोगता । तंदुरुस्ती ।
६. विवेक का अभाव । विवेकहीनता (को॰) ।
७. महत्वहीनता । कुछ महत्व का न होना (को॰) ।
८. चपलता । चंचलता । जैसे, बुद्धिलाघव (को॰) ।
लाघव अव्य॰ [सं॰] फुरती से । जल्दी से । सहज में । उ॰—अति लाघव उठाय धनु लीन्हा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाघव n. (fr. लघु) swiftness, rapidity, speed, MBh.; R.
alacrity, versatility, dexterity, skill, MBh.; Kāv. &c.
lightness (also of heart), ease, relief, Mn.; Yājñ.; Suśr.
levity, thoughtlessness, inconsiderateness, rashness, R.; Kathās.
insignificance, unimportance, smallness, R.; Mālav.; MārkP.
(in prosody) shortness of a vowel or syllable (opp. to गौरव), Piṅg.
shortness of expression, brevity, conciseness, Sarvad.; Kāty., Sch.
lack of weight or consequence, derogation of dignity, slight, disrespect, MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (899,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लाघवं [लघोर्भावः अण्] 1 Smallness, littleness. --2 Levity, lightness. --3 Thoughtlessness, frivolity. --4 Insignificance. --5 Disrespect, contempt, dishonour, degradation; सेवां लाघवकारिणीं कृतधियः त्थाने श्ववृत्तिं विदुः Mu. 3. 14; Bg. 2. 35. --6 Quickness, speed, rapidity. --7 Ease, facility. --8 Health, soundness of constitution. --9 Activity, dexterity; readiness; हस्तलाघवं. --10 Versatility; बुद्धिलाघवं. --11 Brevity, conciseness (of expression); an explanation which is in consonance with the principle of economy of nature and involves simplicity of reasoning; (अल्पोपस्थितिसापेक्षत्वं लापवं); आकाशो लाघवादेकः Tarka K. --12 Shortness of a syllable (in prosody).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0927-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाघव न० लघोर्भावः अण् । १ लघुत्वे आरोग्ये च राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4825,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाघवं, क्ली, (लघोर्भावः कर्म्म वा । लघु + “इग- न्ताच्च लघुपूर्व्वात् ।” ५ । १ । १३१ । इति अण् ।) आरोग्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ लघु- त्वम् । लघोर्भाव इत्यर्थे ष्णप्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (शीघ्रत्वम् । यथा, महाभारते । ५ । १८३ । ७ । “तासां रूपं भारत नोत शक्यं तेजस्वित्वात् लाघवाच्चैव वक्तुम् ॥” अल्पत्वम् । यथा, मार्कण्डेये । ४१ । १७ । “अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्त्तिताः ॥” क्लैव्यम् । यथा, कुमारे । २ । २३ । “यमोऽपि विलिखन् भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा । कुरुतेऽस्मिन्नमोघेऽपि निर्व्वाणालातलाघवम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-214-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लाघव" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें