🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:28:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लाजा
lājā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लाजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चावल ।
२. भूनकर फुलाया हुआ धान । खील । लावा । उ॰—अच्छत अंकुर रोचन लाजा । मंजुल मंजरि तुलसि विराजा ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—लाजाहुति = विवाह में एक प्रकार का होम जो धान के लावे से होता है । लाजाहोम = लाजहोम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लाजा, स्त्री, अक्षतम् । इति मेदिनी । जे, १५ ॥ (यथा, सुश्रुते । ४ । १६ । “पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवा- युतैः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-a)
लाजाः, पुं, भूम्नि, (लाञ्ज्यन्ते ये ते । लाज् + घञ् ।) भृष्टधान्यम् । लाओया इति खै इति च भाषा । (यथा, रामायणे । २ । ४३ । १३ । “कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ । लाजेरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥”) तत्पर्य्यायः । अक्षतम् २ । इत्यमरः । २ । ९ । ४७ ॥ लाजा ३ अक्षताः ४ । इति भरतः ॥ अस्य गुणाः । तृष्णाच्छर्द्द्यतीसारप्रमेहमेदःकफनाशि- त्वम् । कासपित्तोपशमनत्वम् । अग्निकारित्वम् । लघुत्वम् । शीतलत्वञ्च । अस्य मण्डगुणाः । अग्निकारित्वम् । दाहतृष्णाज्वरातीसारनाशि- त्वम् । अशेषदोषामपाचनत्वञ्च ॥ तस्य पेया- गुणाः । क्षामकण्ठस्य श्रमघ्नत्वम् । क्षुधातृष्णा- ग्लानिदौर्ब्बल्यकुक्षिरोगनाशित्वञ्च । इति राज- वल्लभः ॥ * ॥ अपि च । “एते च व्रीहयो भृष्टास्ते लाजा इति संज्ञिताः । यवादयश्च ये भृष्टास्ते धानाः परिकीर्त्तिताः ॥ लाजाश्च यवधानाश्च तर्पणाः पित्तनाशनाः । गोधूमयावनालोत्थाः किञ्चिदुष्णाश्च दीपनाः ॥ तृष्णातीसारशमनो धातुशाम्यकरः परः । मन्दाग्निविषमाग्नीनां बालस्थविरयोषिताम् । देयश्च सुकुमाराणां लाजमण्डः सुसंस्कृतः ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ तस्य चूर्णगुणाः । “द्राक्षादाडिमखर्ज्जूरमृदिताम्बुसशर्करम् । लाजचूर्णं समध्वाज्यं सन्तर्पणमुदाहृतम् ॥” लाजचूर्णं द्राक्षादिजलशर्करामध्वाज्यसहितं तर्पणमुक्तमित्यर्थः । लाजशक्तुगुणाश्च गुणग्रन्थे । “लाजानां शक्तवः क्षौद्रसितायुक्ता विशेषतः । छर्द्द्यतीसारतृड्दाहविषमूर्च्छाज्वरापहाः ॥” चरकश्च । “तत्र तर्पणमेवादौ प्रदेयं लाजशक्तुभिः । [] ज्वरापहैः फलरसैर्युक्तं समधुशर्करम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-215-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लाजाः" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें