🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:17:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोकपाल
lokapāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोकपाल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दिक्पाल । विशेष—पुराणानुसार आठ दिशाओं के अलग अलग लोकपाल हैं । यथा—इंद्र पूर्व दिशा का; अग्नि दक्षिणपूर्व का; यम दक्षिण का; सूर्य दक्षिणपश्चिम का; कुबेर उत्तर का और सोम उत्तर- पूर्व का । किसी किसी ग्रंथ में सूर्य और सोम के स्थान पर निऋति और ईशानी या पृथ्वी के नाम मिलते हैं ।
२. अवलोकितेश्वर बोधिसत्व का एक नाम ।
३. नरेश । राजा । नृपति । उ॰—दिगपालन की भुवपालन की लोकपालन की किन मातु गई च्वै ।—केशव (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोक—पाल m. a world-protector, guardian of the w˚, regent of a quarter of the w˚ (the Loka-pālas are sometimes regarded as the guardian deities of different orders of beings, but more commonly of the four cardinal and four intermediate points of the w˚, viz. accord. to Mn. v, 96, 1. Indra, of the East; 2. Agni, of South-east; 3. Yama, of South; 4. Sūrya, of South-west; 5. Varuṇa, of West; 6. Pavana or Vāyu, of North-west; 7. Kubera, of North; 8. Soma or Candra of North-east; others substitute Nir-ṛti for 4 and Īśānī or Pṛthivī for 8; according to Dharmas. the Buddhists enumerate 4 or 8 or 10 or 14 Loka-pālas), ŚBr. &c. &c.
a protector or ruler of the people, king, prince, Ragh.; Rājat.
N. of various kings, Bhadrab.; Col.
of Avalokiteśvara, MWB. 198
protection of the people (?), R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (906,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोकपाल पु० लोकान् पालयति पा--णिच अण । १ लाक- पालके नृपे, ३ इन्द्रादिदिकपाले, ३ विनायकादिषु पञ्चसु । ४ लोकरक्षकमात्रे त्रि० । लोकनाथादयोऽप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4833,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोकपालः, पुं, (लोकान् पालयतीति । पाल + णिच् + अण् ।) राजा । इति हलायुधः ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । १ । ३४९ । “उत्तमो लोकपालोऽयमिति लक्ष्म प्रशस्तिषु । यः प्राप्तवान् विना यज्ञं चक्षमे न पशुक्षयम् ॥”) दिक्पालः । यथा, -- “इन्द्रो वह्रिः पितृपतिर्निरृतिर्वरुणोऽनिलः । धनदः शङ्करश्चैव लोकपालाः पुरातनाः ॥” इति वह्निपुराणम् ॥ [] (यथा च, मनुः । ५ । ९६ । “सोमाग्न्यर्कानिलेन्द्राणां वित्ताप्पत्योर्यमस्य च । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-232-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लोकपाल" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें