🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:04:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लोष्ट
loṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मिट्टी का ढेला (2.9.12) लेष्टु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लोष्ट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पत्थर ।
२. ढोला । डला ।
३. लोहे का मोरचा (को॰) । यौ॰—लोष्टकुटिका=मिट्टी की डली या गोली । लोष्टघात=डेले से मारना । लोष्ट भंजन, लोष्टभेदन=जिसमे मिट्टी के डेले तोड़े जायँ पटेला । लोष्टमर्दो=(१) डेला तोड़नेवाला । मिट्टी के डले तोड़नेवाला । (२) दे॰ लोष्टध्न ।
लोष्ट संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ लोष्ट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोष्ट m. n. (prob. connected with √ 1. रुज्; said to be fr. √ 1. लू, Uṇ. iii, 92) a lump of earth or clay, clod, TS. &c. &c.
a partic. object serving as a mark, VarBṛS., Sch.
लोष्ट n. rust of iron, L.
लोष्ट m. N. of a man, Rājat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (908,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लोष्टः, --ष्टं A cold, a lump of earth; परद्रव्येषु लोष्टवत् यः पश्यति स पश्यति; समलोष्टकांचनः R. 8. 21; स लोष्टघातं हतः Mu. 2. --ष्टं Rust of iron. --Comp. --घ्नः, --भेदनः --नं an [] instrument for breaking clods, a harrow.
लोष्टः, --ष्टं A cold, a lump of earth; परद्रव्येषु लोष्टवत् यः पश्यति स पश्यति; समलोष्टकांचनः R. 8. 21; स लोष्टघातं हतः Mu. 2. --ष्टं Rust of iron. --Comp. --घ्नः, --भेदनः --नं an [] instrument for breaking clods, a harrow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0935-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोष्ट संहतौ राशीकरणे भ्वा० आ० सक० सेट् । लोष्टति अलोष्टिष्ट ।
लोष्ट पुंन० लोष्ट--अच् । १ मृत्पिण्डे (ढेला) अमर । २ लौह- मले राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4834,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लोष्ट, ङ संहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) ङ, लोष्टते धान्यं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
लोष्टं, क्ली, (लोष्टते इति । लोष्ट + अच् ।) लौहमलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ लेष्टुः । इत्यमरः ॥
लोष्टः, पुं क्ली, (लोष्ट्यते इति । लोष्ट + घञ् । यद्वा, लूयते इति । लू + “लोष्टपलितौ ।” उणा० ३ । ९२ । इति क्तप्रत्ययेन निपातितः ।) मृत्तिकाखण्डम् । डेला इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । लोष्टुः २ । इति शब्दरत्नावली अम- रश्च ॥ लोष्टुः ३ दलिः ४ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, वेतालपञ्चविंशत्याम् । १ । “अहौ वा हारे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा मणौ वा लोष्टे वा कुसुमशयने वा दृषदि वा । तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदृशो यान्तु दिवसाः क्वचित्पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-235-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें