🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:06:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वडवा
vaḍavā
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वडवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ 'बड़वा १' [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वडवा 1 A mare. --2 The nymph Aśvinī who in the form of a mare bore to the sun two sons, the Aśvins; see संज्ञा. --3 A female slave. --4 A harlot, prostitute. --5 A woman of the Brāhmaṇa caste ( द्विजयोषित्). --Comp. --अग्निः, --अनलः the submarine fire. --मुखः {1} the submarine fire. {2} N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0940-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)डवा, स्त्री, (बलं वातीति । बल + वा + कः । टाप् । डलयोरैक्यात् लस्य डत्वम् ।) घोटकी । इत्यमरः । २ । ८ । ४३ ॥ (यथा, महाभारते । १ । २२२ । ४५ । “वडवानान्तु शुद्धानां चन्द्रांशुसमवर्च्चसाम् । ददौ जनार्द्दनः प्रीत्या सहस्रं हेमभूषितम् ॥” अस्या दुग्धगुणा यथा, -- “रूक्षोष्णं बडवाक्षीरं बल्यं शोषानिलापहम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्वितीये भागे ॥ बडवारूपधारिणी सूर्य्यपत्नी संज्ञा । यथा, मार्कण्डेयपुराणे । ७७ । २३ । “सूर्य्यतापमनिच्छन्ती तेजसस्तस्य बिभ्यती । तपश्चचार तत्रापि बडवारूपधारिणी ॥” अस्या विशेषविवरणन्तु तत्रैव विशेषतो द्रष्टव्यम् ॥ तृतीया सूर्य्यपत्नी । इति केचित् । यथा, भाग- वते । ८ । १३ । ८ -- ९ । “विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्म्मसुते उभे । संज्ञा छाया च राजेन्द्र ! ये प्रागभिहिते तव ॥ तृतीयां बडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रयः । यमो यमी श्राद्धदेवश्छायायाश्च सुतान् शृणु ॥”) अश्विनीनक्षत्रम् । इति ज्योतिषम् ॥ (नारी- विशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥ दासी । यथाह नारदः । “भक्तदासञ्च विज्ञेयस्तथैव बडवाकृतः ॥” वासुदेवस्य स्वनामख्याता परिचारिका । इति हरिवंशः । ३५ । ३ ॥) बाडवाग्निः । अस्योत्- पत्तिर्यथा, -- “अथाकाशगता देवाः क्रुद्धं दृष्ट्वा महेश्वरम् । प्रसीद जगतां नाथ ! कामे क्रोधं परित्यज ॥ इति स्म वदतां तेषाममराणां तदानलः । ललाटचक्षुःसम्भूतो भस्माकार्षीन्मनोभवम् ॥ ब्रह्मा क्रोधानलं शम्भोर्धक्षन्तं सकलान् जनान् । बडवारूपिणं चक्रे देवानां पुरतस्तदा ॥ बडवां तां तदा देवाः सौम्वां ज्वालामुखीं शुभाम् । [] दृष्ट्वा निर्विघ्नमनसो बभूवुः पूर्व्वपीडिताः ॥ बडवां तां समादाय तदा ज्वालामुखीं विधिः । सागरं प्रययौ लोकहिताय जगतां प्रभुः ॥ गत्वाथ सागरं ब्रह्मा प्रोवाच परिपूजितः । यथावत्तेन विप्रेन्द्राः समयञ्च निदेशयन् ॥ अयं क्रोधो महेशस्य बडवारूपधृक् त्वया । ज्वालामुखः सदा धार्य्यो यावन्न विलयाम्यहम् ॥ यदा त्वामहमागम्य वदामि सरितांपते ! । तदा त्वया परित्याज्यः क्रोधोऽयं बडवामुखः ॥ भोजनं भवतस्तोयमेतस्य तु भविष्यति । यत्नादेव विधार्य्योऽयं यथा नो याति चान्तरम् ॥ इत्युक्तो ब्रह्मणा सिन्धुरङ्गीचक्रे तदा क्रुधम् । ग्रहीतुं बडवावक्त्रं शम्भोश्चाशक्यमप्यरम् ॥ ततः प्रविष्टो जलधौ पावको बडवामुखः । वार्य्योघविद्धहंसस्य ज्वालामालातिदीपितः ॥” इति कालिकापुराणे ४१ अध्यायः ॥ (नदीविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । २२१ । २४ । “तमसा नर्म्मदा चैव नदी गोदावरी तथा । वेण्णोपवेण्णा भीमा च बडवा चैव भारत ! ॥” तीर्थभेदः । यथा, महाभारते । ३ । ८२ । ८८ । “ततो गच्छेत बडवां त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् । पश्चिमायान्तु सन्ध्यायां उपस्पृश्य यथाविधि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-389-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वडवा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें