🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:28:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वनस्पति
vanaspati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बिना फूल के फल देने वाला (2.4.6)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वनस्पति १ संज्ञा स्त्री॰, पुं॰ [सं॰]
१. वह वृक्ष जिसमें फूल न हो (अर्थात् न दिखाई पड़े) केवल फल ही हों । जैसे,—गूलर, बड़ पीपल आदि वट वर्ग के वृक्ष । (मनु॰) ।
२. वृक्ष मात्र । पेड़ पौधा ।
३. वट वृक्ष । बरगद ।
४. सोम नाम का पौधा (को॰) ।
५. पेड़ का तना । स्कंघ (को॰) ।
६. धरम । बड़ेर । लट्ठा (को॰) ।
७. यज्ञस्तंभा । यूप (को॰) ।
८. काठ का रक्षा कवच (को॰) ।
९. वध्यपंच । फाँसी का तख्ता (को॰) ।
१०. यती । तपस्वी । योगी (को॰) ।
११. मूँगफली, बिनौला, नारियल आदि का जमाया हुआ तेल ।
वनस्पति २ संज्ञा पुं॰ धृतराष्ट्र के एक पुत्र का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वन-स्-पति (वनस्-), m. (वनस् prob. a form of the gen.; cf. 2. वन् and रथस्-पति) ‘king of the wood’, a forest-tree (esp. a large tree bearing fruit apparently without blossoms, as several species of the fig, the jack tree &c., but also applied to any tree), RV. &c. &c.
a stem, trunk, beam, timber, post (esp. the sacrificial post), RV.; VS.; Br.
‘lord of plants’, the Soma plant, ib.; GṛS.; BhP.
the Indian fig-tree, L.
Bignonia Suaveolens, L.
an offering made to the sacrificial post, ŚBr.; ŚrS.
anything made of wood (esp. partic. parts of a car or carriage, a wooden drum, a wooden amulet, a block on which criminals are executed, a coffin &c.), RV.; AV.; VS.
an ascetic, W.
N. of Viṣṇu, Viṣṇ.
of a son of Ghṛta-pṛṣṭha, BhP.
du. pestle and mortar, RV. i, 28, 6
वन-स्-पति f. N. of a Gandharvī, Kāraṇḍ.
वन-स्-पति n. N. of the Varṣa ruled by Vanas-pati, BhP.
वनस्-पति See col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (918,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वनस्पतिः [वनस्य पतिः नि˚ सुट्] 1 A large forest tree, especially one that bears fruit apparently without any blossoms. --2 A tree in general; तमाशु विघ्नं तपसस्तपस्वी वनस्पतिं वज्र इवावभज्य Ku. 3. 74. --3 The Soma plant. --4 A stem, trunk. --5 A beam; pole, post. --6 A sacrificial post. --7 An offering to Vanaspati. --8 A wooden amulet. --9 A scaffold. --10 An ascetic. --Comp. --कावः the whole world of plants, vegetable kingdom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0943-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वनस्पति पु० वनस्य पतिः नि० सुट् । पुष्पं विना जाय- मानफले १ अश्वत्थादौ वृक्षे अमरः । २ वृक्षमात्रे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4846,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वनस्पतिः, पुं, (वनस्य पतिः । पारस्करादित्वात् सुट् ।) विना पुष्पं फलिद्रुमः । (यथा, मनुः । १ । ४७ । “अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः ॥”) वृक्षमात्रम् । इति मेदिनी । ते, २१६ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १४१ । १६ । “कथं नु शाखास्तिष्ठेरंश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥”) स्थालीवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “नन्दीवृक्षोऽश्वत्थभेदः प्ररोहो गजपादपः । स्थालीवृक्षः क्षयतरुः क्षीरी च स्याद्बनस्पतिः ॥” इति भावप्रकाशे । १ । १ ॥ घृतपृष्ठस्य पुत्त्रविशेषः । यथा, भागवते । ५ । २० । २१ ॥ “आत्मा मधुरुहो मेघपृष्ठः सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितवर्णो वनस्पतिरिति घृतपृष्ठ- सुताः ॥” वटवृक्षः ॥ तत्पर्य्यायो यथा, -- “वटो रक्तफलः शृङ्गी न्यग्रोधः स्कन्धजो ध्रुवः । क्षीरी वैश्रवणावासो बहुपादो वनस्पतिः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-263-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वनस्पति" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬