🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वलि
vali
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वलि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. रेखा । लकीर ।
२. चंदन आदि से बनाई हुई रेखा ।
३. सिकुड़न के कारण पड़ी हुई लकीर । झुर्री ।
४. पेट के दोनों ओर पेटी के सिकुड़ने से पड़ी हुई रेखा । बल । जैसे,—त्रिवली ।
५. देवता को चढ़ाने की वस्तु ।
६. राजकर ।
७. एक दैत्य जो प्रह्लाद का पौत्र था और जिसे विष्णु ने वामन अवतार लेकर छला था । विशेष—दे॰ बलि ।
८. कौटिल्य कथित एक प्रकार का धार्मिक कर । धर्मकार्य के लिये लगाया हुआ कर ।
९. श्रेणी । पंक्ति ।
१०. बवासीर का भस्सा ।
११. छाजन की ओलती ।
१२. गंधक ।
१३. एक प्रकार का बाजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वलि m. f. (cf. बलि and वली) (once m.) a fold of the skin, wrinkle, MBh.; Kāv. &c. (cf. त्रि-व्˚)
a line or stroke made with fragrant unguents on the person, L.
the edge of a roof, VP.
sulphur, L.
a partic. musical instrument, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वलिः --ली f. (Also written बलिः-ली) 1 A fold or wrinkle (on the skin); वलिभिर्मुखमाक्रांतम्. --2 A fold of skin on the upper part of the belly (especially of females, regarded as a mark of beauty); मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या वलित्रयं चारु बभार बाला Ku. 1. 39. --3 The ridge of a thatched roof. --4 A line made on the body with fragrant unguents. --Comp. --भृत् a. curled, having curls (as hair); कुसुमोत्खचितान् वलीभृतश्चलयन् भृंगरुचस्तवालकान् R. 8. 53. --मुखः, --वदनः a monkey; Māl. 9. 31.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वलि पु० वल--इन् । उपहारद्रव्ये ओष्ठ्यादित्वमित्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4860,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ब(व)लिः, स्त्री, (बलति संवृणोतीति । बल संवरणे + इन् ।) जरया श्लथचर्म्म । तत्- पर्य्यायः । चर्म्मतरङ्गः २ त्वगूर्म्मिः ३ त्वक्- तरङ्गः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥ जठरा- वयवः । (यथा, कुमारे । १ । ३९ । “मध्येन सा वेदिविलग्नमध्या बलित्रयं चारु बभार बाला ॥”) गृहदारुप्रभेदः । इति मेदिनी । ले, ५ ॥ गुदा- ङ्कुरः । यथा, -- “पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदबलित्रयम् । सर्व्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे ॥ तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च । सर्व्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च ॥ * ॥ वाह्यायान्तु बलौ जातान्येकदोषोल्वणानि च । अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ॥ द्वन्द्वजानि द्बितीयायां बलौ यान्याश्रितान्यपि । कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ॥ सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरा बलिम् । जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्द्दि- शेत् ॥” इति माधवकरः ॥ (यथा च । “तत्र स्थूलान्त्रप्रतिबद्धमर्द्धपञ्चाङ्गुलं गुदमाहुस्तस्मिन् बलयस्तिस्रोऽध्यर्द्धाङ्गुलान्तर- भूताः प्रवाहणी विसर्ज्जनी संवरणी चेति । चतुरङ्गुलायताः सर्व्वास्तिर्य्यगेकाङ्गुलोच्छ्रिताः । शङ्खावर्त्तनिभाश्चापि उपर्य्युपरि संस्थिताः । गजतालनिभाश्चापि वर्णतः संप्रकीर्त्तिताः ॥” इति सुश्रुते निदानस्थाने द्बितीयेऽध्याये ॥ गन्धकः । तत्पर्य्यायो यथा, “गन्धको गन्धिकश्चापि गन्धपाषाण इत्यपि । सौगन्धिकश्च कथितो बलिर्बलरसापि च ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-406-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वलि" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें