🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:33:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वल्मीक
valmīka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाँबी (दीमक का टीला) (2.1.15) वामलूर · नाकु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वल्मीक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दीमकों का लगाया हुआ मिट्टी का ढेर । बाँबी । बिमौट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्मीक m. n. (g. अर्धर्चादि) an ant-hill, mole-hill, a hillock or ground thrown up by white ants or by moles (cf. वम्री-कूट) &c., VS. &c. &c.
swelling of the neck or of the chest and other parts of the body, elephantiasis, Suśr.
वल्मीक m. = सातपो मेघः or = सूर्यः, Megh., Sch.
N. of the father of Vālmīki, BhP.
the poet Vālmīki, L.
वल्मीक n. N. of a place, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (928,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वल्मीकः --कं [वल्-ईक मुट् च Uṇ. 4. 25] An ant-hill, a hillock thrown up by white ants, moles &c.; धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः Subhāṣ.; Me. 15; Ś. 7. 11. --कः 1 Swelling of certain parts of the body, elephantiasis. --2 The poet Vālmīki. --Comp. --शीर्षं a kind of antimony (used as collyrium).
वल्मीकः --कं [वल्-ईक मुट् च Uṇ. 4. 25] An ant-hill, a hillock thrown up by white ants, moles &c.; धर्मं शनैः संचिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः Subhāṣ.; Me. 15; Ś. 7. 11. --कः 1 Swelling of certain parts of the body, elephantiasis. --2 The poet Vālmīki. --Comp. --शीर्षं a kind of antimony (used as collyrium).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0951-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वल्मीक पुंन० वल--ईक मुट् च । क्षुद्रकीटकृतमृत्स्तूपे अमरः तन्मृष्टा शौचनिषेधो विष्णुपु० उक्तो यथा “वल्मीकमृषिकोत्खातां मृदमन्तर्जलां तथा । शौचाव- शिष्टां गेहाच्च नादद्यात् लेपसम्भवाम्” । देवप्रतिमायाः शिल्पिदोषशान्तये तन्मृदा प्रतिमाक्षालनं विहितं यथा “वल्मीकमृत्तिकाभिश्च गोमयेन सुभस्मना । क्षालयेत् शिल्पिसंस्पर्शदोषाणामुपशान्तये” देवप्र० व० । तेन देवमूर्त्तीनां स्नापनमपि देवप्र० त० विहितं यथा “स्नापयेत् प्रथमं देवं तोयैः पञ्चविधैरपि । पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः पञ्चमृत्षिण्डकेरपि । मृत्तिका करिदन्तस्य पर्वताश्वखुरस्य च । कुशवल्मीकसंम्भूता मृत्पञ्चक- मुदीरितम्” देवप्र० त० । तत्राविर्भूते प्राचेतके स्वनाम- ख्याते रामायणकर्त्तरि २ मुनिभेदे ३ रोगभेदे च विश्चः । दद्रोशनिदानादि भावप्र० उक्तं यथा “ग्रीवांसकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः । ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमे- खैव गतप्रवृद्धिः । मुखैरनेकैस्त्वतितोदवद्भिः विसर्पवत् सर्पति चोन्नतापौ । वल्मीकमाहुर्मिषजी विकारम् [] निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात्” । वल्मीकवदित्यनेन प्र- चुरशिखरत्वमुच्चत्वमवगाढमूलत्वञ्च सूच्यते निष्प्रत्यनीक- मुपचारायोग्यम्” । ततः भवार्थ इञ् । वाल्मीकि वल्मोकभवे प्राचेतसे मुनौ शब्दरत्न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4861-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व(ब)ल्मीकः, पुं, क्ली, (वलते इति । वल संवरणे + “अलीकादयश्च ।” उणा० ४ । २५ । इत्यत्र वलतेर्म्मुमागमश्चेति उज्ज्वलदत्तोक्त्या काकनन्तो [] निपातः ।) उयीकाकृतमृत्तिकास्तूपः । तत्- पर्य्यायः । वामलूरः २ नाकुः ३ । इत्य- मरः ॥ वल्मिकः ४ वाल्मीकः ५ वाल्मीकिः ६ वाल्मिकिः ७ । इति तट्टीकायां भरतः ॥ पुग- लकः ८ शक्रमूर्द्धा ९ कृमिशैलकः १० । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, मेघदूते । १५ । “वल्मीकाग्रात् प्रभवति धनुःखण्डमाखण्ड- लस्य ॥”) तन्मृत्तिकया शौचनिषेधो यथा । विष्णुपुरा- णम् । “वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदमन्तर्जलां तथा । शौचावशिष्टां गेहाच्च नादद्याल्लेपसम्भवाम् । अन्तःप्राण्यवपन्नाञ्च हलोत्खातां न कर्द्द- माम् ॥” इत्याह्रिकाचारतत्त्वम् ॥ * ॥ देवप्रतिष्ठायां स्नानात् पूर्व्वं शिल्पिदोषशान्त्यर्थं तन्मृत्तिकया क्षालनं यथा, -- “वल्मीकमृत्तिकाभिस्तु गोमयेन सुभस्मना । क्षालयेत् शिल्पिसंस्पर्शदोषाणामुपशान्तये ॥” वल्मीकमृदादिस्नाने मन्त्रविशेषानुपादानात् मन्त्रानादेशे गायत्त्रीति शूलपाणिलिखितात् गायत्त्र्या तत्तन्मूलमन्त्रेण वा स्नानं कारयि- तव्यम् । तया स्नानं यथा, -- “स्नापयेत् प्रथमं देवं तोयैः पञ्चविधैरपि । पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः पञ्चमृत्पिण्डकैरपि ॥ मृत्तिका करिदन्तस्य पर्व्वताश्वखुरस्य च । कुशवल्मीकसम्भूतं मृत्पञ्चकमुदीरितम् ॥” इति देवप्रतिष्ठातत्त्वम् ॥
वल्मीकः, पुं, (वल्मीक उयीकाकृतमृत्तिकास्तूपः उत्पत्तिकारणत्वेनास्त्यस्येति । अच् ।) वाल्मीकि- मुनिः । रोगविशेषः । इति विश्वः ॥ अथ वल्मीकरोगस्य लक्षणम् । “ग्रीवां सकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः । ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैव गतप्रवृद्धिः ॥ मुखैरनेकैस्त्वतितोदवद्भि- र्विसर्पवत् सर्पति चोन्नताग्रैः । वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारं निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात् ॥” ग्रीवा कृकाटिका । अंसः स्कन्धः । कक्षा बाहुमूलम् । गलः कण्ठः । वल्मीकवदित्यनेन प्रचुरशिखरत्वमुच्चत्वमवगाढमूलत्वञ्च सूच्यते । निष्प्रत्यनीकं उपचारायोग्यम् ॥ * ॥ अथ तस्य चिकित्सा । “शस्त्रेणोत्कृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसा- धयेत् । विधानेनार्व्वुदोक्तेन शोधयित्वा च रोधयेत् ॥ बल्मीकन्तु भवेद्यस्य नातिवृद्धममर्म्मजम् । तत्र संशोधनं कृत्वा शोणितं मोक्षयेद् भिषक् ॥ कुलत्थिकानां मूलैश्च गुडूच्या लवणेन च । आरेवतस्य मूलैश्च दन्तीमूलैस्तथैव च ॥ [] श्यामामूलैः सपललैः शक्तुमिश्रैः प्रलेपयेत् । सुस्निग्धैश्च सुखोष्णैश्च भिषक् तमुपवाहयेत् ॥ पक्वं तद्वा विजानीयाद्गतीः सर्व्वा यथाक्रमम् । अभिज्ञाय गतीश्छित्त्वा प्रदिह्यान्मतिमान् भिषक् ॥ संशोध्य दुष्टमांसानि क्षारेण प्रतिसारयेत् । व्रणं विशुद्धं विज्ञाय रोपयेन्मतिमान् भिषक् ॥ मनःशिलालभल्लातसूक्ष्मैलागुरुचन्दनैः । जातीपल्लवतक्रैश्च निम्बतैलं विपाचयेत् ॥ वल्मीकं नाशयेत्तद्धि बहुच्छिद्रं बहुव्रणम् । पाणिपादोपरिष्टात्तु छिद्रैर्बहुभिरावृतम् ॥ वल्मीकं यत् सशोफं स्याद्बर्ज्यं तद्धि विजा- नता ॥” मनःशिलाद्यं तैलम् । इति भावप्रकाशः ॥ (अस्य मृदो व्यवहारेण रोगनाशित्वं यथा, -- “क्षौद्रसर्षपवल्मीकमृत्तिकासंयुतं भिषक् । गाढमुत्सादनं कुर्य्यादूरुस्तम्भे प्रलेपनम् ॥” इति वैद्यकचक्राणिसंग्रहे ऊरुस्तम्भाधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-300-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वल्मीक" आता है (20)
नाकु दीमक की मिट्टी का ढूह । वेमौट । वल्मीकवामलूर दीमक का भीटा । वल्मीक । बाँबौवप्री वल्मीक । बाँबीस्यमीक बाँबी । वल्मीकस्यमिक चींटियों या दीमकों का बनाया हुआ मिट्टी का घर । बाँबी । वल्मीककृमिशैल वल्मीक । विमौट । बाँबी । वामीवम्रीकूट वल्मीक । बाँबी । बिमौटक्रिमिशैल वल्मीक । बाँबीमूषिकस्थल वल्मीक । बाँबीशक्रमूर्द्धा वल्मीक । बाँबीपिपीलिकोद्वाप बाँबी । वल्मीकबमीठा बाँबी । वल्मीकबिमौरा ‡ संज्ञा पुं॰ टीले के आकार का दीमक के रहने का स्थानम । वल्मीक । बामीभूश्रवा वल्मीक । बाँबी । बमौटशक्रशिर बाँबी । वल्मीककीटात्कर वल्मीक । बमौटवपा चरबी । मेदकारुज शिल्पी की बनाई वस्तुसीमिका दीमक या चींटीस्त्रीवास वह वस्त्र जो रतिबंध या संभोग के समय के लिये उपयुक्त हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें