🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:57:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वारुण
vāruṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वारुण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल ।
२. शतभिषा नक्षत्र ।
३. भारतवर्ष के एक खंड का नाम । (इसे आजकल 'वरनारक' कहते हैं ।)
४. एक अस्ञ का नाम ।
५. हरताल ।
६. एक उपपुराण का नाम ।
७. वरुण या वरुना नाम का पेड़ ।
८. जलजंतु (को॰) ।
९. पश्चिम दिशा (को॰) ।
वारुण २ वि॰
१. वरुण संबधी । वरुण का ।
२. जलीय । जलसंबंधी ।
३. पश्चिमी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वारुण mf(ई)n. (fr. वरुण) relating or belonging or sacred to or given by Varuṇa, AV. &c. &c. (in MBh. & R. also said of partic. weapons)
relating to the sea or to water, marine, oceanic, aquatic, MBh.; Kāv. &c. (with भूत n. an aquatic animal)
western (cf. under वरुण), AdbhBr.; R.; VarBṛS.
relating to Vāruṇi i.e. Bhṛgu, MBh.
वारुण m. an aquatic animal, fish, MBh. xiii, 4142 (perhaps also, RV. ii, 38, 8, where वरुण seems to be w.r.)
patr. of Bhṛgu (cf. वारुणि), MBh.
(pl.) Varuṇa's children or people or warriors, Hariv.
वारुण m. N. of a Dvīpa (see n.), VP.
वारुण m. (in astron.) N. of the 15th Muhūrta
वारुण n. water, L.
the Nakṣatra Śata-bhiṣaj (presided over by Varuṇa), MBh.; VarBṛS. &c.
वारुण n. or m. the west (˚णे, in the west), Pañcar.
वारुण n. (with खण्ड) N. of one of the 9 divisions of Bhārata-varṣa, Gol.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (944,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वारुण a. (णी f.) [वरुणस्येदं अण्] 1 Belonging to Varuṇa; साक्ष्येऽनृतं वदन् पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशं Ms. 8. 82. --2 Dedicated or sacred to Varuṇa --3 Given to Varuṇa. --णः N. of one of the nine divisions of [] Bhāratavarṣa. --णं Water.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0961-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारुण न० वरुणस्येदमण् । १ जले २ वरुणसम्बन्धिनि त्रि० । स देवताऽस्य अण् । २ वरुणदेवताके त्रि० । ४ शततारके न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4883,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारुणं, क्ली, (वरुणो देवतास्येति । वरुण + अण् ।) जलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (शत- भिषानक्षत्रम् । यथा, तिथितत्त्वे । “वारुणेन समायुक्ता मधौ कृष्णा त्रयोदशी । गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्य्यग्रहशतैः समा ॥” उपपुराणविशेषः । यथा, देवीभागवते । १ । ३ । १५ । “वारुणं कालिकाख्यञ्च शाम्बं नन्दिकृतं शुभम् । सौरं पाराशरप्रोक्तमादित्यं चातिबिस्तरम् ॥” पुं, भारतस्य खण्डविशेषः । यथा, विष्णुपुराणे । २ । ३ । ६ । “इन्द्रद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्व्वस्त्वथ बारुणः ॥”) वरुणसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, -- “पश्चिमे पुष्पदन्तञ्च वारुणञ्च प्रशस्यते । उत्तरेण तु भल्लाटं सौम्यञ्च शुभदं भवेत् ॥ उडुम्बरस्तथा याम्ये वारुणे पिप्पलः शुभः । प्लक्षश्चोत्तरतो धन्यो विपरीतास्त्वसिद्ध्वये ॥” इति मात्स्ये २२९ अध्यायः ॥ (यथा च महाभारते । ३ । १०२ । १ । “समुद्रं ते समाश्रित्य वारुणं निधिमम्भसाम् । कालेयाः संप्रवर्त्तन्ते त्रैलोक्यस्य विनाशने ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-350-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें