🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:11:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विगुण
viguṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विगुण १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें कोई गुण न हो । गुणरहित । निर्गुण । विशेष दे॰ निर्गुण । उ॰—द्दशि रूप मनं तमजं विगुणं । हृदयस्थ लखौ सब त्यागि भ्रमं ।—स्वामी रामकृष्ण (शब्द॰) ।
२. बुरा । निकम्मा (को॰) ।
३. बिना रस्सी का (को॰) ।
४. सूक्ष्म (को॰) ।
५. अव्यवस्थित । अस्तव्यस्त (को॰) ।
६. असफल (को॰) ।
७. अपर्याप्त । थोडा़ । अधूरा (को॰) ।
८. बिकृत । उलटा । विपरीत । उ॰—मन का अट- रोध होने से वायु विगुण (उलटा) होकर अफरा वात, शूल और मूत्र इनका नाश करे तब मूत्रकृच्छ्र प्रगट होय ।—माधव॰ पृ॰ १७१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—गुण mfn. without a string (see below)
deficient, imperfect, destitute of (comp.), KātyŚr.; MBh. &c.
unsuccessful, ineffective, Rājat.
adverse (as fortune), Pañcat. (v.l.)
void of qualities, BhP.
destitute of merits, wicked, bad, MBh.; R. &c.
disordered, corrupted (as the humours of the body), Suśr.
वि-गुण &c. See p. 950, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विगुण a. 1 Destitute of merits, worthless, bad; श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् Bg. 3. 35; Śi. 9. 12, Mu. 6. 11. --2 Destitute of qualities. --3 Having no string; Mu. 7. 11.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0968-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विगुण त्रि० विरुद्धो गुणोऽस्य । गुणरहिते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4895,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विगुणः, त्रि, (विपरीतो गुणो यस्य ।) गुण- वैपरीत्यविशिष्टः । यथा, -- “यथा मनो ममाचष्ट नेयं माता तथा मम । विगुणेष्वपि पुत्त्रेषु न माता विगुणा भवेत् ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे वैवस्वतमन्वन्तराध्यायः ॥ (सूक्ष्मः । यथा, भागवते । ७ । ९ । ४८ । “सर्व्वं त्वमेव सगुणो विगुणश्च भूमन् नान्यत् त्वदस्त्यपि मनो वचसा निरुक्तम् ॥” गुणहीनः । यथा, शिशुपालवधे । ९ । १२ । “अवसन्नतापमतमिस्रमभा- दपदोषतैव विगुणस्य गुणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-377-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें