🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:01:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्गुण
nirguṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्गुण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] सत्व, रज और तम इन तीन गुणों से परे । परमेश्वर ।
निर्गुण २ वि॰
१. जो सत्व, रज ओर तम तीन गुणों से परे हो ।
२. जिसमें कोई अच्छा गुण न हो । बुरा । खराब ।
३. प्रत्यंचरहित । (धनुष) जिसमें रौंदा न हो (को॰) ।
४. विशेषता या गुणों से रहित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—गुण mf(आ)n. having no cord or string, Kāv.
having no good qualities or virtues, bad, worthless, vicious, MBh.; R. &c.
devoid of all qualities or properties, Up.; MBh. &c.
having no epithet, KātyŚr., Sch.
(said of the Supreme Being), W.
निर्-गुण &c. See p. 541, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (541,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्गुण पु० निर्गतो गुणेभ्यः । सत्वरजस्तमोरूपगुणत्रयशून्ये निर्धर्मके १ परमान्धनि । “साकारञ्च निराकारं सगुरूं [] निर्गुणं विभुम्” ब्रह्म० वै० पु० । “गुणभृन्निर्गुणो महान्” विष्णुस० । निर्गताः गुणाः शौर्य्यादयोरूपादयो वा यस्मात् प्रा० व० । २ गुणहीने त्रि० वैशेषिकमते ३ गुणादौ “गुणादिर्निर्गुणक्रियः” भाषा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4092-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्गुणः, पुं, (निर्गता गुणा यस्मात् ।) सत्त्वरज- स्तमोगुणातीतः । परमेश्वरः । यथा, -- “साकारञ्च निराकारं सगुणं निर्गुणं प्रभुम् । सर्व्वाधारञ्च सर्व्वञ्च स्वेच्छारूपं नमाम्यहम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डे १३ अध्यायः ॥ “गुणभृन्निर्गुणो महान् ।” इति महाभारते । १३ । १४९ । १०३ ॥ विद्यादिशून्ये, त्रि, । यथा, -- “सगुणो निर्गुणो वापि सहायो बलवत्तरः । तुषेणापि परिभ्रष्टस्तण्डुलो नाङ्कुरायते ॥” इत्युद्भटः ॥ (ज्यारहिते । यथा, निर्गुणं धनुः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-891-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्गुण" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें