🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:31:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विघस
vighasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भोजन का बचा अन्न (2.7.30)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विघस संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आहार । भोजन । खाना ।
२. वह अन्न जो देवता, पितर, गुरु या अतिथि आदि के खाने पर बच रहे । उ॰—अतिथि के भोजन से बचा हुआ अन्न 'विघस' और पंचयज्ञ से बचा अन्न 'अमृत' कहलाता था ।—प्रा॰ भा॰ प॰, पृ॰ ३२९ ।
३. आधा चबाया हुआ ग्रास (को॰) ।
४. खाद्य पदार्थ (को॰) ।
५. सिक्थक । मोम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-घस m. or n. (√ घस्) food, AV.
the residue of an oblation of food (offered to the gods, to deceased ancestors, to a guest, or to a spiritual preceptor), Mn.; MBh. &c. (˚सम् बहु-√ कृ, to make an ample meal).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (958,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विघसः 1 Half-chewed morsel, the residue or leavings of food eaten; विघसो भुक्तशेषं तु Ms. 3. 285; तृप्यत्कालकरालवक्त्रविघसव्याकीर्यमाणा इव U. 5. 6; Māl. 5. 14. --2 Food in general. --सं Bees'-wax. --Comp. --आशः, --आशिन् m. one who eats the remains of an offering or of food eaten.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0969-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विघस पु० वि + अद--घञ् । भोजनशेषे मेदि० २ आहारे च शब्दच० । ३ सिक्थके न० राजनि० । ४ दैवपैत्रदत्तशेषे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4896,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विघसं, क्ली, (विशेषेण अद्यते इति । वि + अद् + “उपसर्गेऽदः ।” ३ । ३ । ५९ । इति अप् । “घञपोश्च ।” २ । ४ । ३८ । इति घसॢ- आदेशः ।) सिक्थकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
विघसः, पुं, (वि + अद् + अप् ।) भोजनशेषः । इत्यमरः ॥ देवपित्रतिथिगुर्व्वादिभुक्तस्य शेषः । इति भरतः ॥ (यथा, मनुः । ३ । २८५ । “विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं वामृतभोजनः । विघसो भुक्तशेषन्तु यज्ञशेषं तथामृतम् ॥”) आहारः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, -- “अयि वनप्रिय ! विस्मृत एव किं वलिभुजो विघसो भवताधुना । यदनयैव कुहूरिति विद्यया न पततश्चरणौ धरणौ तव ॥” इत्युद्भटः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-377-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें