🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विदूर
vidūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विदूर १ वि॰ [सं॰] जो बहुत दूर हो ।
विदूर २ संज्ञा पुं॰
१. बहुत दूर का प्रदेश ।
२. एक देश का नाम ।
२. एक पर्वत का नाम । कहते हैं, वैदूर्यमणि इसी पर्वत में मिलती है ।
४. दे॰ वैद्युर्य । (मणि) । उ॰—वेदी लसत विदूर फटिकमय सलिल तीर लस पाँती ।—श्यामा॰, पृ॰ ११८ ।
५. कुरु का एक पुत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—दूर See s.v.
वि-दूर mf(आ)n. very remote or distant, ŚāṅkhŚr.; Kāv. &c. (acc. with √ कृ, to remove; ˚वि-दूरम् ind. far distant, far away, TBr.; वि-दूरात् or ˚र-तस्, from afar, far away; ˚रे, far distant; ˚र ibc. far, from afar)
far removed from, not attainable by (gen.), BhP.
(ifc.) not caring for, ib.
वि-दूर m. N. of a son of Kuru, MBh. (B.)
of a mountain or town or any locality, Śiś., Sch. (cf. Pāṇ. iv, 3, 84)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विदूर a. Remote, distant; सरिद्विदूरांतरभावतन्वी R. 13. 48; U. 6. 39. --रः N. of a mountain or city from which the Vaidūrya jewel or lapis lazuli is brought; विदूरभूमिर्नवमेघशब्दादुद्भिन्नया रत्नशलाकयेव Ku. 1. 24; see Malli thereon, as well as on Śi. 3. 45. (The forms विदूरं, विदूरेण, विदूरतस् or विदूरात् are often used adverbially in the sense of ‘from a distance,’ ‘from afar’, ‘at a distance’, ‘far off’; Māl. 3. 18.). --Comp. --ग a. spreading far and wide. --जं the lapis lazuli.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0975-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदूर न० विशिष्टं दूरम् । १ अतिदूरे २ तत्रस्थे पदार्थे त्रि० । “विदूरे केयूरे कुरु” इति सा० द० ३ परि० । ३ वैदूर्य्यमणि- सम्भवस्थाने पु० “विदूरभूमिर्नवमेघशब्दात्” कुमारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4900,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विदूरः, त्रि, (विशिष्टं दूरं यस्य ।) अतिदूरस्थ- देशादि । यथा, -- “मासानष्टौ तव जलधरोत्कण्ठया शुष्ककण्ठः सारङ्गोऽसौ युगशतमिव व्यानिनायातिकृ- च्छ्रात् । [] आस्तां तावन्नवजलकणाभाजनत्वं विदूरे वर्षारम्भप्रथमसमये दारुणो वज्रपातः ॥” इति चातकाष्टकम् ॥ (पर्व्वतविशेषे, पुं । यथा, कुमारे । १ । २४ । “तया दुहित्रा सुतरां सवित्री- स्कुरत्प्रभामण्डलया चकाशे । विदूरभूमिर्नवमेघशब्दा- दुद्भिन्नया रत्नशलाकयेव ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-388-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें