🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:01:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विनिमय
vinimaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विनिमय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक वस्तु लेकर बदले में दूसरी वस्तु देने का व्यवहार । अदल बदल । परिवर्तन । परिदान ।
२. गिरवी । बंधक ।
३. वर्णव्यत्यय । वर्णीं का परिवर्तन (को॰) ।
४. अन्योन्यता । परस्परता (को॰) ।
५. किसी देश की मुद्रा या सिक्के का अन्य देश की मुद्रा में परिवर्तन । जैसे, औंड या डालर का भारतीय सिक्के में । (अं॰ अक्सचेंज) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-नि-मय m. (√ मे) exchange, barter (एन, alternately), Āpast.; MBh.; Kāv. &c.
mutual engagement, reciprocity (see कार्य-विन्˚)
a pledge, deposit, security, L.
transmutation (of letters), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (970,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विनिमयः 1 Exchange, barter; कार्यविनिमयेन M. 1; संपद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयं R. 1. 26. --2 A pledge, deposit, security. --3 Transmutation (of letters).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0979-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनिमय पु० वि + नि + मि--अच् । परिवर्त्ते १ तुल्यद्रव्यदानेन द्रव्यान्तरग्रहणे शब्दच० । २ बन्धक च शब्दमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4910,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विनिमयः, पुं, (वि + नि + मी + अप् ।) परि- दानम् । प्रतिदानम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । १ । २६ । “दुदोह गां स यज्ञाय शस्याय मघवा दिवम् । सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम् ॥”) बन्धकः । इति शब्दमाला ॥ यथा, -- “विक्रयैर्गां विनिमयैर्दत्त्वा गोमांसखादके । व्रतं चान्द्रायणं कुर्य्याद्वधे साक्षाद्वधी भवेत् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतगोभिलवचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-403-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "विनिमय" आता है (16)
निमेय विनिमय । (वस्तुओं की ) अदला बदलीनैमेय विनिमय । वस्तुओं का बदलावैमेय विनिमय । परिवर्तन । बदलाव्यतिहार विनिमय । परिवर्तन । बदलाव्यतीहार विनिमय । परिवर्तन । बदलाविमय परिवर्तन । अदला बदली । लेन देन । विनिमयअभिसंदेह अदला बदली । विनिमयपरिदान लौटा देना । वापस कर देना । फिर दे देना । फेर देनापरिवर्त फिराव । फेरा । घुमाव । चक्कर । विवर्तननिष्क्रय वेतन । तनखाह । मजदूरी । भाड़ापरिवर्तन घुमाव । फेरा । चक्कर । आवर्तनप्रतिदान ली या रखी हुई चीज को लोटाना । वापस करनाव्यतिषंग मिलानापरिवृत्ति ढकने, घेरने या छिपानेवाली वस्तु । वेष्टनसाट दे॰ 'साँट'विपरिधान विशिष्ट परिधान । विशिष्ट प्रकार का पहनावा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें