🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:49:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विमान
vimāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
आकाश-रथ के नाम (1.1.58) व्योमयान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विमान संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आकाशमार्ग से गमन करनेवाला रथ जो देवताओं आदि के पास होता है । देवयान । जैसे, पुष्पक विमान ।
२. हवाई जहाज । वायुयान । उड़न खटोला (अँ॰ एयरोप्लेन) ।
३. मरे हुए वृद्ध मनुष्य की अर्थी जो सजधज के साथ निकाली जाती है ।
४. रथ । गाड़ी ।
५. अश्व । घोड़ा ।
६. सात खंड का मकान । सात मंजिल का घर ।
७. अपमान । अनादर ।
८. जलपोत । जहाज (को॰) ।
९. परिमाण । माप ।
१०. रामलीला आदि में सजाई हुई एक सवारी ।
११. राज- प्रासाद (को॰) ।
१२. एक प्रकार का बुर्ज या मीनार (को॰) ।
१३. उपवन । वृक्षवाटिका (को॰) ।
१४. विस्तार । फैलाव । वितति (को॰) ।
१५. सभाभवन या कक्ष (को॰) ।
१६. प्राचीन वास्तु विद्या के अनुसार वह देवमंदिर जो ऊपर की ओर गावदुम या पतला होता हुआ चला जाय । विशेष—'मानसार' नामक प्राचीन ग्रंथ के अनुसार विमान गोल, चौपहला और अठपहला होता है । गोल को 'बेसर', चौपहले को 'नागर' और अठपहले को 'द्राविड़' कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—मान mfn. (for 2. see वि-√ मन्) devoid of honour, disgraced, BhP.
2. वि-मान m. (for 1. See p. 951, col. 3; for 3. under वि-√ मा) disrespect, dishonour (see अ-वि-मान).
3. वि-मान mf(ई)n. (for 1. See p. 951, col. 3; for 2, under वि-√ मन्) measuring out, traversing, RV.; AV.; MBh.
वि-मान m. n. a car or chariot of the gods, any mythical self-moving aerial car (sometimes serving as a seat or throne, sometimes self-moving and carrying its occupant through the air; other descriptions make the Vimāna more like a house or palace, and one kind is said to be 7 stories high; that of Rāvaṇa was called पुष्पक, q.v.; the नौ-व्˚ [Ragh. xvi, 68] is thought to resemble a ship), MBh.; Kāv. &c.
वि-मान m. any car or vehicle (esp. a bier), Rājat. vii, 446
the palace of an emperor or supreme monarch (esp. one with 7 stories), MBh.; Kāv. &c.
a temple or shrine of a partic. form, VarBṛS.
a kind of tower (?), R. v, 52, 8
a grove, Jātakam.
a ship, boat, L.
a horse, L.
वि-मान n. measure, RV.
extension, ib.
(in med.) the science of (right) measure or proportion (e.g. of the right relation between the humours of the body, of medicines and remedies &c.), Car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विमानः --नं 1 Disrespect, dishonour. --2 A measure. --3 A balloon, a heavenly car (moving through the skies); पदं विमानेन विगाहमानः R. 13. 1, 7. 51; विमानीकृतराजहंसमंडलः K.; R. 12. 104; Ku. 2. 45, 7. 40; V. 4. 43; Ki. 7. 11. --4 A vehicle or conveyance in general; R. 16. 68. --5 A palace (with seven stories); नेत्रा नीताः सततगतिना यद्विमानाग्रभूमीः Me. 69. --6 A horse. --Comp. --चारिन्, --यान a. moving in a balloon. --राजः {1} an excellent heavenly car; U. 3. {2} the driver of a heavenly car.
विमानः --नं 1 Disrespect, dishonour. --2 A measure. --3 A balloon, a heavenly car (moving through the skies); पदं विमानेन विगाहमानः R. 13. 1, 7. 51; विमानीकृतराजहंसमंडलः K.; R. 12. 104; Ku. 2. 45, 7. 40; V. 4. 43; Ki. 7. 11. --4 A vehicle or conveyance in general; R. 16. 68. --5 A palace (with seven stories); नेत्रा नीताः सततगतिना यद्विमानाग्रभूमीः Me. 69. --6 A horse. --Comp. --चारिन्, --यान a. moving in a balloon. --राजः {1} an excellent heavenly car; U. 3. {2} the driver of a heavenly car.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0986-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमान पुंन० वि + मन--घञ् वि + मा--ल्युट् वा । १ देवयाने रथे अमरः । २ सार्वभौमगृहभेदे च ३ यानमात्रे ४ अश्वे पु० मेदि० ५ परिमाणे च न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4916,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमानः, पुं क्ली, (विगतं मानमुपमा यस्य ।) देवरथः । तत्पर्य्यायः । व्योमयानम् २ । इत्य- मरः ॥ (यथा, कुमारसम्भवे । २ । ४५ । “भुवनालोकनप्रीतिः स्वर्गिभिर्नानुभूयते । खिलीभूते विमानानां तदापातभयात् पथि ॥”) सार्व्वभौमगृहम् । (तत्तु सप्तभूमिगृहम् । यथा, रामायणे । १ । ५ । १६ । “सर्व्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ॥” “विमानोऽस्त्री देवयाने सप्तभूमौ च सद्मनि ॥” इति तट्टीकाधृतनिघण्टुः ॥) घोटकः । यानमात्रम् । इति मेदिनी । ने, १३२ ॥ (त्रि, परिच्छेदकम् । यथा, ऋग्वेदे । २ । ४० । ३ । “सोमापूषणा रजसो विमानं सप्तचक्रं रथमविश्वमिन्वम् ॥” “विमानं परिच्छेदकं सर्व्वमानमित्यर्थः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ साधनम् । यथा, तत्रैव । ३ । ३ । ४ । “पिता यज्ञानामसुरो विपश्चितां विमानमग्निर्वयुनञ्च वाघताम् ॥”) “विमानं विमीयतेऽनेन फलमिति विमानं [] यज्ञादिकर्म्मसाधनम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ विगतो मानो यस्येति विग्रहे । अवज्ञातः । यथा, भागवते । ५ । १३ । १० । “कर्हिस्मचित् क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमानः । तत्राति कृच्छ्रं प्रति लब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तांस्ततोऽन्ये ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-415-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विमान" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें