🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:38:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विशाख
viśākha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विशाख १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कार्तिकेय ।
२. धनुष चलाने के समय एक पैर आगे और एक पैर उससे कुछ पीछे रखना ।
३. माँगनेवाला । याचक ।
४. पुनर्नवा । गदहपूरना ।
५. सुश्रुत के अनुसार वह अपस्मार रोग जो स्कंद नामक ग्रह के प्रकोप से हो ।
६. पुराणानुसार एक देवता का नाम जिनका जन्म कार्तिकेय के वज्र चलाने से हुआ था ।
७. कार्ति- केय के छोटे भाई का नाम ।
८. शिव ।
९. तर्कु । टेकुआ । तकुवा (को॰) ।
विशाख २ वि॰
१. जिसमें शाखाएँ आदि न हों ।
२. हाथ से रहित (को॰) ।
३. विशाखा नक्षत्र में उत्पन्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—शाख (वि-; once वि-साख, AV. xix, 7, 3), mf(आ)n. branched, forked, AV.; TS.; GṛŚrS.
branchless, Hariv.
handless, ib.
born under the constellation Viśākhā, Pāṇ. iv, 3, 34
वि—शाख m. a beggar, L.
a spindle, L.
a partic. attitude in shooting, L.
Boerhavia Procumbens, L.
N. of Skanda, MBh.
a manifestation of Skanda (regarded as his son), ib.; Hariv.; VarBṛS. &c.
N. of a demon dangerous to, children (held to be a manifestation of Sk˚), Suśr.; ŚārṅgS.; Hcat.
of Śiva, MBh.
of a Devarṣi, ib.
of a Dānava, Kathās.
of a Daśa-pūrvin and other persons, Bhadrab.; Rājat. &c.
= विशाख-दत्त below, L.
वि—शाख n. a fork, ramification, Gobh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विशाखः 1 N. of Kārtikeya. Mv. 2. 38. --2 An attitude in shooting (in which the archer stands with the feet a span apart). --3 A beggar, petitioner. --4 A spindle, --5 N. of Śiva. --6 N. of a god, frequently mentioned by Pāṇini and Patañjali along with Skanda; e. g. see Mbh. on P. VI. 3. 26, VIII. 1. 15. --Comp. --जः the orange tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0994-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशाख पु० विशिष्टा शाखाऽस्य । १ कार्त्तिकेये २ धन्विनां वि- तस्त्यन्तरालपादावस्थाने अमरः । ३ पुनर्नवायां राजनि० ४ याचके च मेदि० । ५ स्कन्दांशजाते देवभेदे तन्नामनि- रुक्तिः मा० व० २२६ अ० उक्ता यथा “वज्रप्रहारात् स्कन्दस्य सजातः पुरुषोऽपरः । युवा काञ्चनसन्नाहः शक्तिधृग्दिव्य- कुण्डलः । यद्वज्रवेशनाज्जातो विशाखस्तेन कीर्त्तितः” । ६ स्कन्दानुजभ्रातरि “अग्नेः पुत्रः कुमारस्तु श्रीमान् शरवनालयः । तस्य शाखो विशाखश्च नैगमे यश्च पृष्ठजः” भा० आ० ६६ अ० । ७ शिवे भा० आ० १७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4922,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विशाखः, पुं, कार्त्तिकेयः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २३१ । ७ । “प्रभुर्नेता विशाखश्च नैगमेयः सुदुश्चरः ॥”) घन्विनां वितस्त्यन्तरेण पादसंस्थानम् । इति भरतः ॥ याचकः । इति मेदिनीकरहेमचन्द्रौ ॥ पुनर्नवा । इति राजनिर्घण्टः ॥ (विगता शाखा यस्य । शाखाविहीने, त्रि । यथा, हरिवंशे । ४८ । ५२ । “कबन्धोऽवस्थितः संख्ये विशाख इव पादपः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-434-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें