🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:15:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुह
guha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुह १ संज्ञा पुं॰ [स॰]
१. कार्तिकेय ।
२. अश्व । घोड़ा ।
३. विष्णु का एक नाम ।
४. निषाद जाति का एक नायक जो श्रृंगवेरपुर में रहता था और राम का मित्र था । गुह जाति का व्याक्ति ।
५. सिंहपुच्छी लता । पिठवन ।
६. शालपर्णी । सरिवन ।
७. गुफा ।
८. हृदय ।
९. माया ।
१०. मेढ़ा ।
११. बुद्ध ।
१२. बंगाली कायस्थों की एक जाति ।
गुह २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ गृह्य अथवा गूः = मल, विष्ठा] गुह । मैला । विशेष—मुहावरों आदि के लिये दे॰ गूह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुह m. (g. अश्मादि) ‘reared in a secret place’, N. of Skanda (the god; cf. Kārttikeya), MBh. iii, ix, xiii; Hariv. 10478; Suśr.; Kum. &c.
N. of Śiva, MBh. xiii, 1263
of Viṣṇu, W.
of a king of the Niṣādas (friend of Rāma), R. i f., vi; Mcar. iv, 60/7
N. belonging to persons of the writer caste, W.
a horse (‘a swift horse’, W.), L.
गुह m. pl. N. of a people in the south of India, MBh. xii, 7559
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (360,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुहः [गुह्-क] 1 An epithet of Kārtikeya; गुह इवाप्रतिहतशक्तिः K. 8; Ku. 5. 14. --2 A horse. --3 N. of a Cāṇḍāla or Niṣāda, king of Śṛṅgavera and a friend of Rāma. --4 An epithet of Viṣṇu; also of Śiva. --Comp. --राजः the peculiar form of construction of a temple. --षष्ठी the sixth day in the first fortnight of मार्गशीर्ष.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0464-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुह, ऊ ञ संवृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- उभं-सकं-वेट् ।) ह्रस्वी । ऊ, अगूहीत् अघु- क्षत् । ञ, गूहति गूहते । गुहो णोरूरिति दीर्घः । इति दुर्गादासः ॥
गुहः, पुं, (गूहति रक्षति पालयतीत्यर्थः देव- सेनाम् । गुह + “इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ।” ३ । १ । १३५ । इति कः । नामनिरुक्तौ तु गुहा आवासत्वेनास्त्यस्येति अच् । एतयोर्व्युत्पत्ति- द्वययोरेव क्रमान्वयेनोदाहरणे द्रष्टव्ये । यथा, महाभारते । ३ । २२८ अध्याये । “रुद्रसूनुं ततः प्राहुर्गुहं गुणवताम्बरम् ।” इत्युपक्रम्य । “अथैनमभ्ययुः सर्वा देवसेनासहस्रशः । अस्माकं त्वं पतिरिति ब्रुवाणाः सर्व्वतो दिशः ॥” इत्यन्तेन महात्मा कार्त्तिकेयः सैनापत्यार्थं देवैः प्रार्थितः । ततो नामनिरुक्तिः । यथा, महा- भारते । १३ । ८५ । ८०--८३ । “दिव्यं शरवणं प्राप्य ववृधेऽद्भुतदर्शनः । ददृशुः कृत्तिकास्तन्तु बालार्कसदृशद्युतिम् ॥ स्कन्नत्वात् स्कन्दताञ्चापि गुहावासाद्गुहोऽभवत् ॥”) कार्त्तिकेयः । इत्यमरः । १ । १ । ४२ ॥ घोटकः । इति शब्दरत्नावली ॥ श्रीरामसखः । स तु शृङ्गवेरपुरवासी निषादाधिपतिः । (यथा, रामा- यणे । २ । ५० । ३३ । “तत्र राजा गुहो नाम रामस्यात्मसमः सखा । निषादजात्यो बलवान् स्थपतिश्चेति विश्रुतः ॥” गूहते संवृणोति स्वरूपादीनि मायया इति । गुह + कः ।) विष्णुः । (यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ५४ । “करणं कारणं कर्त्ता विकर्त्ता गहनो गुहः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ६० । “व्यालरूपो गुहावासी गुहो माली तरङ्गवित् ॥”) कायस्थानां पद्धतिविशेषः ॥ (यथा, कायस्थ- कुलदीपिकायाम् । “अयं गुहकुलोद्भवो दशरथाभिधानो महान् कुलाम्बुजमधुव्रतो विविधपुण्यपुञ्जान्वितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-346-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुह" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें