🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:54:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विष्ठा
viṣṭhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मल के और नाम (2.6.69) पुरीष · गूथ · वर्चस्क · विश्
मल (पुं॰/नपुं॰) (3.3.205) पाप · मैल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विष्ठा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मल । मैला । गुह । पाखाना ।
२. पेट । उदर (को॰) ।
३. मध्यभाग । अंतर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. विष्ठा f. (for 2. 3. See p. 999, col. 1) = 3. विष्, feces, excrement (acc. with √ कृ or वि-√ धा, to void excr˚), Mn.; MBh. &c. (often w.r. विष्टा).
2. वि-ष्ठा (√ स्था; for 1. विष्ठा See p. 996, col. 2) Ā. -तिष्ठते (cf. Pāṇ. i, 3, 22; Ved. and ep. also P.), to stand or go apart, be spread or diffused or scattered over or through (acc. or अधि with loc.), RV.; VS.; AV.; to be removed or separated from (instr.), TS.; AV.; to stand, be stationary stand still, remain firm, abide, dwell, stop, RV. &c. &c.; to keep ground, not to budge, R.; to be present or near, MBh.; to be engaged in (loc.), Hariv. : Caus. (only aor. -तिष्ठिपः) to spread, expand, RV. i, 56, 5.
3. वि-ष्ठा f. place, position, station, form, kind, RV.; AV.; TBr.; ŚrS.
a rope (?), Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (996,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विष्ठा 1 Feces, ordure, excrement; Ms. 3. 180, 10. 91. --2 The belly. --3 Ved. Interval.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1000-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष्ठा स्त्री विविष तिष्ठति स्था--क षत्वम् । १ उदरे शब्दमाला २ पुराषे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4934,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विष्ठा, स्त्री, (विविधप्रकारेण तिष्ठति उदरे इति । वि + स्था + कः । उपसर्गादिति षः ।) विविध- [] प्रकारेणोदरे तिष्ठति या । तत्पर्य्यायः । उच्चारः २ अवस्करः ३ शमलम् ४ शकृत् ५ गूथम् ६ पुरीषम् ७ वर्च्चस्कम् ८ विट् ९ । इत्यमरः ॥ वर्च्चः १० । इति जटाधरः ॥ अमेध्यम् ११ दूर्य्यम् १२ कल्लम् १३ मलम् १४ । इति शब्दरत्ना- वली ॥ किट्टम् १५ पूतिकम् १६ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, -- “गुरोर्हितं प्रकर्त्तव्यं वाङ्मनःकायकर्म्मभिः । अहिताचरणादेव विष्ठायां जायते क्रिमिः ॥” इति कृष्णानन्दीयतन्त्रसारे ॥) तद्दर्शननिषेधो यथा, -- “न नग्नां स्त्रियमीक्षेत पुरुषं वा कदाचन । न च मूत्रं पुरीषं वा न च संसृष्टमैथुनम् ॥” जले तदुत्सर्गनिषेधो यथा, -- “नाक्षैः क्रीडेन्न धावेत नाप्सु विण्मूत्रमाच- रेत् । नोच्छिष्टः संविशेन्नित्यं न नग्नः स्नानमाचरेत् ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे १५ अध्यायः ॥ तदुत्सर्गविधानं पुरीषप्रातःकृत्यशब्दयोर्द्रष्ट- व्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-452-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विष्ठा" आता है (19)
गूथ मल । विष्ठाशमल विष्ठा । मल । गुहसमल मल । विष्ठा । पुरीष । गूहन्न पुरीष । विष्ठा । मलशकृत् विष्ठा । गृहअमेध्य अपवित्र वस्तु । विष्ठा, मूत्र आदि । विशेष—स्मृति के अनुसार ये चीजें अम…गूह गलीज । मल । मैला । विष्ठा । बीट । मुहा॰—गूह उठाना =(१) पाखाना साफ करना…रसमल शरीर से निकलनेवाला किसी प्रकार का मल । जैसे,— विष्ठा, मुत्र, पसीना, थू…छीछी मल । गू । विष्ठा । छिमाबरचस विष्ठा । मल । (ड़िं॰)पित्तपांडु एक पित्तजनित रोग जिसमें रोगी के मूत्र, विष्ठा, नेत्र विशेष रूप से और स…मल मैल । कीट । जैसे, धातुओं का मलदूर्य छोटा कचूरपूतिक दुर्गंध करंज । काँटा करंज । पूति करंजअपस्कर पहिए के अलावा गाडी़ कोई भी हिस्सा । ढाँचासुग सुखवर्चस् रूपवर्चस्क दीप्ति । तेजउच्चरित कथित । कहा हुआ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें