🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:23:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विहृत
vihṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विहृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. साहित्य में स्त्रियों के दस प्रकार के स्वाभाविक अलंकारों में से एक प्रकार का अलंकार ।
२. क्रीड़ा खेल (को॰) ।
३. टहलना । घूमना । सैर (को॰) ।
४. हिचकि- चाहटण । झिझक (को॰) ।
विहृत २ वि॰
१. खिला हुआ । क्रिड़ित ।
२. फैलाया हुआ ।
३. हटाया हुआ । दूर किया हुआ ।
४. वितरित । विभक्त [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-हृत mfn. set or put asunder, distributed, disposed &c.
transposed, varied (as words or Pādas), ŚrS.
वि-हृत n. a walk, R.
hesitation, reluctance, bashful silence (one of the 10 Hāvas or feminine modes of indicating love), Daśar.; Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विहृत p. p. 1 Sported, played. --2 Expanded. --तं 1 One of the ten modes of indicating love used by women; see S. D. 125, 146; (written विकृत also in this sense). --2 Sport, play.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1003-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहृत न० वि + हृ--भावे क्त । १ विहारे २ स्त्रीणां चेष्टाभेदे हेमचन्द्रे “लीलाविलासो विच्छित्तिर्विव्धोकः किलकिञ्चि तम् । मोट्टायितं कुट्टमितं ललितं विहृतं तथा । विभ्रम- श्चेत्यलङ्काराः स्त्रीणां स्वाभाविका दश” विहृतमित्येव पाठः” सा० द० स्त्रीणां सात्त्विकस्वाभाविकालङ्कार- मध्ये पिकृतमित्येव पठित्वा “वक्तव्यकालेऽप्य- [] वचो व्राडया विकृतं मतमिति” लक्षितम् विकृतशब्दे ४८९१ पृ० दशितेन उज्ज्वलमणिवाक्येन लक्षितविकृ- तस्य तुल्यार्थत्वात् अतस्तत्र विकृतमित्येव पाठो युक्तः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4940-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विहृतं, क्ली, (वि + हृ + क्तः ।) स्त्रीणां स्वाभाविक- दशविधालङ्कारान्तर्गतालङ्कारविशेषः । यथा, “लीला विलासो विच्छित्तिर्व्विव्वोकः किल- किञ्चितम् मोट्टायितं कुट्टमितं ललितं विहृतं तथा । विभ्रमश्चेत्यलङ्काराः स्त्रीणां स्वाभाविका दश ॥” इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-465-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें