🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:14:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वैयाघ्र
vaiyāghra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चीते या बाघ की खाल से ढका रथ (2.8.53) द्वैप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वैयाघ्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] प्राचीन काल का एक प्रकार का रथ जिसपर शेर या चीते की खाल मढी़ होती थी । इसे द्वैप भी कहते थे ।
वैयाघ्र २ वि॰
१. व्याघ्र संबंधी । व्याग्र का ।
२. व्याघ्रचर्मावृत । व्याघ्रचर्ममंड़ित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैयाघ्र mfn. (fr. व्याघ्र) coming from or belonging to a tiger, made of or covered with a tiger's skin, AV.; GṛŚrS. &c.
derived from Vyāghra (धर्माः), Cat.
वैयाघ्र m. a car cov˚ with a t˚'s skin, A.
वैयाघ्र n. a tiger's skin, AV.; ŚāṅkhŚr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1024,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वैयाघ्र a. (घ्री f.) 1 Tiger-like. --2 Covered with a tiger's skin. --घ्रः A cart covered with a tiger's skin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1014-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैयाघ्र पु० व्याघ्रचमणा फरिवृतो रथः अण् । व्याघ्रचर्म्म- परिवृते रथे अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4976,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वैयाघ्रः, पुं, (व्याघ्रस्य विकारः । व्याघ्र + “प्राणि- रजतादिभ्यः ।” ४ । ३ । १५४ । इति अञ् । ततः वैयाघ्रेण चर्म्मणा परिवृतो रथः । “द्वैप- वैयाघ्रादञ् ।” ४ । २ । १२ । इति अञ् ।) व्याघ्र- चर्म्माच्छादितरथः । तत्पर्य्यायः । द्बैपः २ । इत्य- मरः । २ । ८ । ५२ ॥ (यथा, महाभारते । २ । ५८ । ४ । “अयं सहस्रसमितो वैयाघ्रः सुप्रतिष्ठितः । सुचक्रोपस्करः श्रीमान् किङ्किणीजाल- मण्डितः ॥”) व्याघ्रसम्बन्धिनि, त्रि । यथा, -- “उत्तराभिमुखी भूत्वा निराहारा निरन्तरम् । वैयाघ्रचर्म्मवसना सोर्द्ध्वमूर्द्धानना सती ॥ ज्योतिर्मयं शिवं शान्तं परं शिवकरं परम् ॥” इति कालिकापुराणे ४४ अध्यायः ॥ (यथा च बृहत्संहितायाम् । ४४ । १३ । “पूर्व्वाभिमुखः श्रीमान् वैयाघ्रे चर्म्मणि स्थितो राजा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-518-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें