🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:53:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्रश्चन
vraścana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सुनार की) छेनी (2.10.33) पत्रपरशु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्रश्चन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोना, चाँदी आदि काटने की छेनी ।
२. वह बुरादा जो लकड़ी आदि चीरने पर गिरता है ।
३. कुल्हाड़ी ।
४. छेदने या काटने की क्रिया ।
५. छोटी आरी (को॰) ।
६. पेड़ में छेद करने से उसमें से निकलनेवाला निर्यास (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रश्चन mfn. who or what cuts, cutting or for cutting, Mcar.
a file or saw or chisel, L.
the juice flowing from an incision in a tree, Gaut.; Yājñ.
व्रश्चन n. cutting, wounding, a cut, incision, ŚBr.; Kāṭh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1043,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्रश्चनः 1 A small saw. --2 A fine file used by goldsmiths. --3 The juice trickling from an incision in a tree. --नं 1 Cutting, tearing, wounding. --2 A cut, an incision.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1026-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रश्चन पु० वृश्च्यतेऽनेन व्रश्च--ल्यु । (छेनि) १ स्वर्णादिच्छेदनार्थे अस्त्रभेदे अमरः । भावे ल्युट् । २ छेदने न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5071,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्रश्चनं, क्ली, (व्रश्च + ल्युट् ।) छेदनम् । व्रश्चधातो- रनट्प्रत्ययेन निष्पन्नम् ॥ (यथा, शतपथ- ब्राह्मणे । ३ । ६ । ४ । ७ । “स रातमना व्रश्चनाय भवति ॥”)
व्रश्चनः, पुं, (व्रश्चति छिनत्ति पतिकृतीरिति । व्रश्च + ल्युः । यद्वा, वृश्चत्यनेनेति करणे ल्युट् ।) स्वर्णादिच्छेदिका । छेनी इति भाषा । तत्- पर्य्यायः । पत्रपरशुः २ । इत्यमरः ॥ पत्र- पर्शुः ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ स्वर्णलोहादि- भेदकः ४ । इति जटाधरः ॥ वृक्षच्छेदनजात- निर्यासः । यथा, -- “देवतार्थं हविः शिग्रुं लोहितान् व्रश्चनांस्तथा । अनुपाकृतमांसानि विड्जानि कवकानि च ॥” इति याज्ञवल्क्यः ॥ व्रश्चनान् वृक्षच्छेदनजातान् लोहितानपि । यथा, मनुः । “लोहितान् वृक्षनिर्यासान् व्रश्चनप्रभवांस्तथा ।” इति मिताक्षरायामाचाराध्यायः ॥ (करणे ल्युटि तस्य कुठारादिवाचकता विशेष्य- लिङ्गता च । यथा, कातन्त्रे कृत्सु करणाधि- करणयोश्चेत्यत्र कलापचन्द्रः । “युडन्तश्च शब्दः प्रायो विधेयलिङ्गग्राही यथा व्रश्चनः कुठारो गोदोहनी घटी टङ्कः पाषाणदारण इति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-564-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬