🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:19:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शंब
śaṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शंब १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शम्ब]
१. इंद्र का वज्र ।
२. लोहे की जंजीर जो कमर के चारों तरफ पहनी जाय ।
३. प्राचीन काल की एक माप ।
४. नियमित रूप से हल जोतने की क्रिया ।
५. दुहरी जुताई । दुबारा हल चलाने की क्रिया ।
६. मुसल के सिरे पर लगी हुई लोहे की गोल पट्टी । साम (को॰) ।
शंब २ वि॰
१. सुखी । भाग्यवान् ।
२. दरिद्र । अभागा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शम्ब m. (derivation doubtful) a weapon used by Indra (accord. to some ‘Indra's thunderbolt’, but cf. शम्बिन्), RV. x, 42, 7 (= वज्र, Naigh. iv, 2)
the iron head of a pestle, L.
an iron chain worn round the loins, W.
a partic. measure of length, L.
ploughing in the regular direction (= अनुलोम-कर्षण), L.
the second ploughing of a field, W.
N. of an Asura (cf. शम्बर), TBr., Sch.
शम्ब mfn. happy, fortunate, L. (cf. शं-वत्, p. 1054, col. 2)
poor (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1055,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शंब(व)1 a [शंब्-अच्] 1 Happy, fortunate. --2 Poor, unfortunate. --बः 1 The thunderbolt of Indra. --2 The iron head of a pestle. --3 An iron chain worn round the loins. --4 Ploughing ‘with the grain’ or in the regular direction. --5 The second ploughing of a field. (शंबाकृ means ‘to plough twice’). [1] Correction submitted by on 20161106. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/alternateheadwords/issues/7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1034-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शम्ब गतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । शम्बति अशम्बीत् ।
शम्ब पु० शम्ब--अच् । १ वज्रे २ मूसलाग्रस्थितलौहे मेदि० । २ लौहकाञ्च्यां हेलच० । ४ अनुलोमकर्षणे भरतः । ५ दरिद्रे च संक्षिप्तसा० ६ भाग्यबति त्रि० रामाश्रमः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5083,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शम्ब, गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) शम्बति । इति दुर्गादासः ॥
शम्बः, पुं, (शम् + “शमेर्व्वन् ।” उणा० ४ । ९४ । इति वन् । यद्वा, शमस्त्यस्येति । शं + “कंशंभ्यां वभयुस्तितुतयसः ।” ५ । ६ । १३८ । इति वः ।) वज्रम् । (यथा, ऋग्वेदे । १० । ४२ । ७ । “उग्रो यः शम्बः पुरुहूत तेन ।” “शम्ब इति वज्रनाम ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥) मुषलाग्रस्थलोहमण्डलकम् । इति मेदिनी ॥ लौहकाञ्ची । इति हेमचन्द्रः ॥ अनुलोमकर्ष- णम् । इति शम्बाकृतशब्दटीकायां भरतः ॥ दरिद्रः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ भाग्य- वति, त्रि । इति रामाश्रमः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-023-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें