🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:38:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शतद्रु
śatadru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सतलुज के नाम (1.10.34) शुतुद्रि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शतद्रु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पंजाब की सतलज नाम की नदी । विशेष—यह नदी हिमालय पर्वत के दक्षिण पश्चिमी भाग में बहती हुई व्यास या विपासा से मिलकर मुल्तान के दक्षिण ओऱ सिंधु में मिलती हैं ।
२. गंगा नदी का एक नाम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शत—द्रु f. ‘flowing in a h˚ (or numerous) branches’, N. of a river now called the Sutlej (it is the most easterly of the five rivers of the Pañjāb, and rises in a lake [prob. Mānasa Sarovar] on the Himālaya mountains; flowing in a southwesterly direction for 550 miles, it unites with the Vipāśā or Beas south-east of Amritsar [see विपाश्], afterwards joining the Chenāb and filling into the Indus below Multan; it is also called शुतु-द्रि, शुतु-द्रु, शित-द्रु &c.), MBh.; Hariv.; R. &c.
N. of the Ganges, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1049,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शतद्रु पु० शतधा द्रवति--द्रु--कु नि० । नदीभेदे तन्नामनिरु क्तिर्यथा “शोके बुद्धिं तदा चक्रे नचैकत्र व्यतिष्ठत । सो- ऽगच्छत् पर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च । दृष्ट्वा स (वसिष्ठः) पुनरेवर्षिर्नर्दी हैमवतीं तदा । चण्डग्राहवतीं भीमां तस्याः स्रोतस्यपातयत् । सा तमग्निसमं विप्रमनुचिन्त्य सरिद्वरा । शतधा विद्रुता यस्माच्छतद्रुरिति विश्रुता । ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानमात्मना । मर्त्तुं न शक्याभीत्युक्त्वा पुनरेवाश्रमं ययौ” भा० आ० १७७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5081,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शतद्रुः, स्त्री, (शतधा द्रवतीति । शत + द्रु । “शतेच” उणा० १ । ३६ । इति कुः ।) नदीविशेषः । शतलज् इति हिन्दी भाषा । सा हिमालया- [] दुत्पन्ना विपाशायां मिलिता । (अस्या नाम- निरुक्तिर्यथा, महाभारते । १ । १७८ । ९ । “शतधा विद्रुता यस्माच्छतद्रुरिति विश्रुता ॥”) तत्पर्य्यायः । शितद्रुः २ । इत्यमरः ॥ शुतुद्रिः ३ शतद्रूः ४ । पुत्त्रशोकसन्तप्तो वशिष्ठः कण्ठे शिलां बद्ध्वानद्यामस्यां प्रविष्टस्ततो भीत्या इयं शतधा द्रुता इति शतद्रुः । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (एतद्वृत्तान्तस्तु महाभारते । १ । १७८ । अध्याये द्रष्टव्यः ॥) अस्या जलगुणाः । “शतद्रोर्विपाशायुजः सिन्धुनद्याः सुशीतं लघु स्वादु सर्व्वामयघ्नम् । जलं निर्म्मलं दीपनं पाचनञ्च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषञ्च ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-015-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शतद्रु" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬