🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:22:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शाल्मल
śālmala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाल्मल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शाल्मली वृक्ष । सेमल का पेड़ ।
२. मोचरस ।
३. एक द्वीप का नाम । विशेष दे॰ शाल्माल—३ ।
४. एक नरक । विशेष दे॰ शाल्मलि—४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाल्मल m. the silk-cotton tree (only ifc.; see स-श्˚)
the gum or resin of the cotton tree, L.
N. of a Dvīpa (also -द्वीप), Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाल्मलः [शाल्-मलच्] 1 The silk-cotton tree. --2 One of the seven great divisions of the earth. --3 The gum of the cotton-tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाल्मल पु० शाल--मलच् । (शिमुल) १ वृक्षे शब्दर० २ तच्चि- ह्नितद्वीपभेदे च विष्णुपु० “शाल्मस्येश्वरोधीरो वपुष्माँस्तत्सुतान् शृणु । तेषान्तु नामसञ्चारैः सप्त वर्षाणि तानि वै । श्वेतोऽत्र हरित- श्चैव जीमूतो लोहितस्तथा । वैद्युतो मानसश्चैव सुप्र- भश्च महामुने! । शाल्मलेन समुद्रोऽसौ द्वीपे- नेक्षुरसोदकः । विस्तरोद्विगुणेनायं सर्वतः संवृतः स्थितः । तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । रसाभिव्यञ्ज- कास्ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः । कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः । द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः । कङ्कस्तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस्तथा । कुमुद्वान् पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु । योनितो या वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी । निवृत्तिः सप्त- मी तासां स्मृतास्ताः पापशान्तिदाः । श्वेतञ्च लोहित- ञ्चैव जीमूत हरितं तथा । वैद्युतं मानसञ्चैव सु- प्रभं नाम सप्तभम् । सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुवर्ण्ययु- तानि वै । शाल्मलेऽपि च ये वर्णा वसन्त्येते महामुने! । कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाश्चैव पृथक् पृथक् । ब्रा- ह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव यजन्ति तम । भगवन्तं समस्तस्य विष्णुमात्मानमव्ययम् । वायुभूत मखश्रेष्ठै- र्यज्विनो यज्ञसंस्थितिम् । देवानामत्र सान्निध्यमत्रैव सुमनोरमे । शाल्मलिश्च महावृक्षो नाम निर्वृतिका- रकः । एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5104,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाल्मलः, पुं, शाल्मलीवृक्षः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६४ । ३ । “अर्ज्जनारिष्टसञ्छन्नं स्यन्दनैश्च सशाल्मलैः ॥”) द्वीपविशेषः । इति शब्दमाला ॥ तद्बिवरणं यथा, -- “अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि शाल्मलस्य निबोधत । शाल्मलो द्बिगुणो द्वीपः क्रौञ्चद्वीपस्य विस्तरात् ॥ परिवार्य्य समुद्रन्तु दधिमण्डोदकं स्थितः । तत्र पुण्या जनपदाश्चिराच्च म्रियते जनः ॥ कुत एव सुदुर्भिक्षं क्षमातेजोयुता हि ते । प्रथमः सूर्य्यसङ्काशः सुमना नाम पर्व्वतः ॥ पीतस्तु मध्यमस्तत्र शातकौम्भमयो गिरिः । नाम्ना सर्व्वसुखो नाम दिव्यौषधिसमन्वितः ॥ तृतीयश्चैव सौवर्णो भृङ्गपत्रनिभो गिरिः । स नाम्ना रोहितो नाम दिव्यो गिरिवरो महान् ॥ सुमनाः कुशलो देशः सुखोदर्कः सुखोदयः । रोहितस्तु तृतीयस्तु रोहिणी नाम विश्रुतः ॥ तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः । प्रजापतिमुपादाय प्रसन्नो विधिवत् स्वयम् ॥ न तत्र नद्यो वर्षं वा शीतोष्णञ्चैव तद्विधम् । वर्णाश्रमाणां वार्त्ता वा त्रिषु द्वीपेषु विद्यते ॥ न गृहं न च दण्डोऽस्ति ईर्ष्यासूया भयं तथा । उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च ॥ भोजनं षड्रसं तत्र तेषां स्वयमुपस्थितम् । अधमोत्तमो न तेष्वस्ति न लोभो न परिग्रहः ॥ अरोगा बलवन्तश्च एकान्तसुखिताः प्रजाः । त्रिंशद्बर्षसहस्राणि मानसीं सिद्धिमास्थिताः ॥ स्वस्वमायुःस्वरूपञ्च धर्म्मैश्वर्य्यं तथैव च । शाल्मलाद्येषु विज्ञेयं द्वीपेषु त्रिषु सर्व्वशः ॥ व्याख्यातः शाल्मलाद्यानां द्वीपानान्तु विधिः शुभः । परिमण्डलस्तु स द्वीपश्चक्रवत् परिवेष्टितः । सुरोदेन समुद्रेण द्विगुणेन समन्वितः ॥” इति मत्स्यपुराणे भुवनकोषे सप्तद्वीपनिवेशनं नाम १०० अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “प्लक्षद्बीपप्रमाणात्तु द्विगुणेन समन्ततः । संवेष्ट्येक्षुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः ॥ सप्त वर्षाणि तत्रैव तत्रैव कुलपर्व्वताः । ऋज्वायताः सुपर्व्वाणः सप्त नद्यश्च सुव्रताः ॥ कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः । द्रोणः कर्णस्तु महिषः ककुद्वान् सप्त पर्व्वताः ॥ योनितोषा विभृष्टा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी । निवृत्तिश्चेति ता नद्यः स्मृताः पापहराः शिवाः ॥ न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः । न चैवास्ति युगावस्था जना जीवन्त्यनामयाः ॥ यजन्ति सततं तत्र वर्णा वायुं सनातनम् । तेषां तस्याथ सायुज्यं स्वारूप्यञ्च सलोकताम् ॥ [] कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा । पीता वैश्यास्तथा कृष्णा द्बीपेऽस्मिन् वृषला द्विजाः ॥” इति कौर्म्मे भुवनविन्यासे ४६ अध्यायः ॥ * ॥ मोचरसः । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-066-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें