🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:56:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शाल्मली
śālmalī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाल्मली १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शाल्मलि । सेमल ।
२. एक नरक का नाम । उ॰—तिन कहै नर्क शाल्मली डारैं । पाश बाँधि लटकात । तरार ।—कबीर सा॰, पृ॰ ४६७ ।
३. पाताल की एक नदी का नाम (को॰) ।
शाल्मली २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शाल्मलिन्] तार्क्ष्य । गरुड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाल्मली (ई), f., see below.
शाल्मली f. = शाल्मलि (above)
N. of a river in the infernal regions, Mn. iv, 90
of another river, R.
of one of the Śaktis of Viṣṇu, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाल्मली 1 The silk-cotton tree. --2 N. of a river in Pātāla. --3 A kind of hell. --Comp. --वेष्टः, --वेष्टकः the gum of the silk-cotton tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1042-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाल्मलि(ली) पुं स्त्री० शाल--मलिच् वा स्त्रोत्वे वा ङीप् । (शिमुल) १ वृक्षे २ मोचरसे हेमच० । शाल्मलिगुणादिकं भावप्र० उक्तं यथा “शाल्मली शीतला स्वच्छा रसे पाके रसायनी । शे- ष्मला स्निग्धवीजा च वृ हणो रक्तपित्तजित् । शाल्मली- पुष्पशाकन्तु धृतसैन्धवसाधितम् । प्रदरं नाशयत्येव दुःसाध्यञ्च न संशयः । रसे पाके च मधुरं कषायं शातलं गुरु । कफपित्तास्रजित् ग्राहि वातलं च प्रको- र्त्तितम् । ३ नरकभेदे यत्र शाल्मलीकण्ठकैर्नारकिणः पीड्यन्ते नरकशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5104,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाल्मली, स्त्री, (शाल्मलि + कृदिकारादिति वा ङीष् ।) शाल्मलिवृक्षः । इत्यमरः ॥ शलति दैर्घात् दूरं गच्छति शाल्मलिः । शल ज गतौ नाम्नीति मलिण् वृद्धिः । द्बयोरित्युक्ते स्त्रीपक्षे पाच्छोणादीति ईपि शल्मली च शाल्मलिश्चेति केचित् तन्मते विभाषया वृद्धिः । शल्मली रक्त- पुष्पा च ककुटी चिरजीविका इति कोषान्तर- मिति मुकुटः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
शाल्मली, [न्] पुं, (शाल्मलः आश्रयत्वेनास्त्यस्येति । इनिः ।) गरुडः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-066-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शाल्मली" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें