🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:27:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिवि
śivi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिवि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हिंसक पशु । शिकारी जानवर ।
२. भोज- पत्र ।
३. राजा उशीनर के पुत्र तथा ययाति के दौहित्र एक राजा का नाम जो अपनी दयालुता और दानशोलता के लिये प्रसिद्ध हैं । उ॰—अब बरनौ शिवि भूप की कथा परम रमणाय । शरणागत पालन कियो दै निज तनु कमनोय ।—रघुराज (शब्द॰) । विशेष—कहते हैं, एक बार देवताओं ने इनकी परीक्षा लेने का विचार किया । अग्नि ने कबूतर का रूप धारण किया और इंद्र ने बाज पक्षी का । कबूतर उड़ता उड़ता राजा शिवि की गोद में जा छिपा और कहने लगा कि यह बाज मेरे प्राण लेना चाहता है । आप इससे मेरा रक्षा करें । इतने मै बाज भी वहाँ आ पहुँचा ओर कहने लगा कि यह कबूतर मेरा भक्ष्य है । आप यह मुझे दे दीजिए । शिवि न और कुछ भोजन देक र बाज को संतुष्ट करना चाहा, पर बाज किसी प्रकार नहीं मानता था । अंत में राजा ने अफ्नी जाँघ से मांस काटकर और कबूतर के बराबर तौलकर बाज को देना चाहा । पर ज्यों ज्यों राजा अपने शरीर से माँस काटकर तराजु पर रखते जाते थे, त्यों त्यों, कबूतर भारी होता जाता था । अंत में राजा विवश होकर स्वयं तराजू के पलड़े पर बैठ गए । इसपर बाज ने संतुष्ट होकर कबूतर को भी छोड़ दिया और राजा का मांस भी नहीं लिया । तब से ये बहुत दानी और धर्मात्मा प्रसिद्ध हैं ।
४. पुराकाल में आर्यों का एक प्रधान वर्ग या समूह । उ॰— प्रधान आर्य समूहों थे—शिवि, मत्स्य, वैतहव्य और विदर्भ आदि ।—हिंदु॰ सभ्यता, पृ॰७७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिवि, शिविका &c. See शिबि, p. 1072.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिबिः(विः) 1 A beast of prey. --2 The birch tree. --3 N. of a country (pl). --4 N. of a king (who is said to have saved Agni in the form of a dove from Indra in the form of a hawk by offering an equal quantity of his own flesh weighed in a balance); Mu. 6. 17.
शिविः 1 A beast of prey. --2 The birch tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1045-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिवि पु० शि--वि नि० न गुणः । १ हिंस्रपशौ त्रिका० । २ भू- र्जवृक्षे ३ उशीनरराजसुते नृपभेदे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5119,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिविः, पुं, हिंस्रपशुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ भूर्ज्जवृक्षः । राजविशेषः । स च उशीनरराज- पुत्त्रः । इति मेदिनी ॥ तस्य चरित्रं यथा, -- मैत्रेय उवाच । “शृणु राजन् ! प्रवक्ष्यामि स्वमांसं शिविना यथा समांशं दत्त्ववान् सत्यं पुरा ह्यौशीनरो युवा ॥ सत्यदानरतं ज्ञात्वा शिविमिन्द्राशुशुक्षणी । जिज्ञासार्थं समेयातां वर्त्तमाने महाध्वरे ॥ वह्निर्भुत्वा कपोतस्तु हरिश्येनपुरःसरः । शरणार्थो महीपालं निनिन्ये भयविह्वलः ॥ त्राहि मां पृथिवीपालेत्यवदत् श्येनजाद्भयात् । स तमाश्वासयामास कपोतं शरणागतम् ॥ राजानमुपगम्याथ श्येनः प्रोवाच संसदि । वचनं शृणु मे राजन् ! क्षुधार्त्तस्य कुटुम्बिनः ॥ धर्म्मात्मानं त्वामाहुर्वै पृथिव्यां सर्व्वपार्थिवाः । तद्विरुद्धं कथं कर्म्म कर्त्तुमिच्छसि पार्थिव ॥ सर्व्वस्य सम्पदः स्वार्थाः स्वपरार्थास्तु कस्यचित् । परार्था भवतो नित्यं सफलस्य तरोरिव ॥ नोपकारपरेऽप्ये वमुपकारपरो जनः । अपकारपरेऽपि त्वमुपकारपरः सदा ॥ ममैव विहितो धात्रा भक्ष्योऽयं त्वं समुत्सृज । [] स श्येनमाह संप्राप्तस्त्राणार्थो सन्निधा मम ॥ तस्मात्तवाहं न समर्पयिष्ये कपोतकं श्येन यदत्र युक्तम् । त्वं मन्यसे तत् करवाणि सर्व्व- मृते कपोतात् खलु सत्यमत्र ॥ तुभ्यं हि सुमहद्राज्यं प्रयच्छामि विहङ्गम । यथा कामयसे चान्यद्वर्ज्जयित्वा कपोतकम् ॥ श्येनः प्राह किमेतत्ते प्रीतिरासीत् खगे दृढा । कथञ्चिदस्य तुल्यानि स्वमांसानि प्रयच्छ मे ॥ राजा तमब्रवीद्धृष्टो यन्मे मांसानि याचसे । एतद्यच्छामि ते सद्यः स्वमांसं तुलया धृतम् ॥ एवमुक्त्वा स्वमांसानि कपोतेन समं नृपः । उत्कृत्य तोलयामास प्रहृष्टो मनसा ततः ॥ तुलया ध्रियमाणस्तु कपोतो व्यतिरिच्यते । पुनश्चोत्कृत्य मांसानि ततः प्रादात् स पार्थिवः न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं क्वचित् । ततः प्रक्षीणमांसोऽपि साधुः सुखयते परम् ॥ यदा तेन न तुल्यं तत् स तुलामारुहत् स्वयम् । अन्तःपुरस्त्रीषु न राज्ये न च जीविते ॥ करुणासक्तचित्तेन तेनापेक्षा कृता क्वचित् । परदुःखातुरा नित्यं स्वसुखानि महन्त्यपि ॥ नापेक्षन्ते महात्मानः सर्व्वभूतहिते रताः । पराथमुद्यताः सन्तः सन्तः किं किं न कुर्वते ॥ तादृगप्यम्बुधेर्व्वारि जलदैस्तत् प्रपीयते । एक एव सतां मार्गो यदङ्गीकृतपालनम् ॥ दहन्तमकरोत् क्रोडे पावकं यदपां पतिः । आत्मानं पीडयित्वापि साधुः सुखयते परम् ॥ ह्लादयन् तापितान् वृक्षो दुःखञ्च सहते स्वयम् अथ तस्मिन् समारूढे पुष्पवर्षं पपात च ॥ देवदुन्दुभयो नेदुस्तुलामौशीनरे नृपे । ततस्तस्य तदा ज्ञात्वा वाक्यं चैतदभाषत ॥ शक्रः स्वरूपमास्थाय धर्म्मे राज्ञः परिस्थितिम् । इन्द्रोऽहमस्मि भद्रं ते कपोतो हव्यवाहनः ॥ जिज्ञासमानौ त्वां राजन्निमं यज्ञमुपागतौ । महाकारुणिकेनेह यत् कृतं तत् सुदुष्करम् ॥ नैव पूर्व्वे नृपाश्चक्रुनं करिष्यन्ति चापरे । यत्ते मांसानि गात्रेभ्यः समुत्कृत्तानि पार्थिव ॥ एषा ते शाश्वती कीर्त्तिर्लोकाननुभविष्यति । दिष्यरूपधरश्चैव पालयित्वा महीं चिरम् ॥ सर्व्वान् लोकानतिक्रम्य ब्रह्मलोकं गमिष्यति । एव मुक्त्वा तमिन्द्राग्नी जग्मतुस्त्रिदशालयम् । राजा तु क्रतुमिष्टा तं मुमुदे देवतां तदा ॥” इति वह्निपुराणे शिवेरुपाख्याननामाध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-106-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें