🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:38:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिष
śiṣa
ⓘ "शिस" ठीक इसी रूप में नहीं मिला — निकटतम शब्द दिखाया गया है। अन्य निकट रूप: शीश, शीस, सिष, सिस, सीस, शिष्
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिष पु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शिष्य] दे॰ शिष्य । उ॰—(क) रामानुज के शिष हरि भयऊ । यह यश त्रिभुवन महँ भरि गयऊ ।—रघुराज (शब्द॰) । (ख) तुम गुरु सतगुरु ब्रह्म समाना । मैं शिष आँहु महा अज्ञाना । —कबीर सा॰, पृ॰१०१४ ।
शिष पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शिक्षा] सीख । शिक्षा । सिखावन । उ॰—कहेउ सुभग शिष घर्म कुमारा । कीन्ह सबन मिलि अंगीकारा—सबलसिंह (शब्द॰) ।
शिष ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ शिखाण्ड या शिखा] बाल जो मुंडन के समय सिर पर छोड़े जाते हैं । उ॰—कटि पट पीत पिछौरी बाँघे कागपच्छ शिष शीश । शर क्रीड़ा दिन देखत आवत नारद सुर तैतीस । —सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिष बधे भ्वा० पर० सक० सेट् । शेषति अशेषीत् ।
शिष परिशेषीकरणे वा चु० उभ० पक्षे भ्वा० पर० सक० सेट् । शेषयति ते शेषति अशिशीषत् त अशेषीत् ।
शिष विशेषे रुधा० पर० सक० अनिट् । शिनष्टि ऌदितशिषत् शेष्टा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5121,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिष, वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०- सक०-सेट् ।) शेषति । इति दुर्गादासः ॥
शिष, ऌ घ औ विशेषे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (रुधा०-पर०-सक०-अनिट् ।) विशेष उप- रञ्जनम् । ऌ, अशिषत् । ध, विशिनष्टि स्मरं मूर्त्त्या यः । इति हलायुधः । मूर्त्तिविशिष्टं करोति इत्यर्थः । औ, शेष्टा । इति दुर्गादासः ।
शिष, कि असर्व्वोपयोगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पक्षे-भ्वा०-सक०-सेट् । असर्व्वोप- योगः परिशेषीकरणम् । कि, शेषयति शेषति यशोराशिं लोकः अवशिष्टं करोति इत्यर्थः । वेरतिशायने शिष किरनुवर्त्तते । कि, विशेषयति विशेषति सम्पत्त्या भूपं विधिः । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-108-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें