🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:43:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्मशान
śmaśāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
श्मशान (2.8.118) पितृवन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्मशान संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्म (=शव) + शान (=शयन)]
१. वह स्थान जहाँ मुरदे जलाए जाते हों । शवदाह करने का स्थान । मसान । मरघट । पर्या॰—पितृवन । शतानक । रुद्राक्रीड़ । दाहसर । अंतशय्या । पितृकानन ।
२. पितरों के लिये दी जानेवाली बलि या पिंड (को॰) ।
श्मशान कालिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] तांत्रिकों के अनुसार एक प्रकार की काली जिनका पूजन मांस, मछली खाकर, मद्य पीकर और नंगे होकर श्मशान में किया जाता है ।
श्मशान काली संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ 'श्मशान कालिका' [को॰] ।
श्मशान भैरवी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तांत्रिकों के अनुसार वे देवियाँ जो श्मशान में रहती हैं ।
२. दुर्गा का एक नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्मशान n. (accord. to Kir. iii, 5 for श्मशयन above; but prob. for अश्म-शयन) an elevated place for burning dead bodies, crematorium, cemetery or burial-place for the bones of cremated corpses, AV. &c. &c.
an oblation to deceased ancestors (= पितृ-मेध See above), PārGṛ.; KātyŚr., Sch.
= ब्रह्म-रन्ध्र.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1094,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्मशानं [श्मानः शवाः शेरतेऽत्र शी-आनच् डिच्च Tv.] A cemetery, a burial or burning ground; राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बांधवः Subhāṣ. --Comp. --अग्निः the fire of a burning ground. --आलयः a cemetery. --गोचर a. frequenting burning grounds; Ms. 10. 39. --निवासिन्, --वर्तिन्, --वासिन् m. a ghost. --भाज्, --वासिन् m. epithets of Śiva. --वाटः an enclosure of the cemetery; Māl. 5. --वेश्मन् m. {1} an epithet of Śiva. {2} a spirit, ghost. --वैराग्यं temporary despondency, momentary renunciation of the world as at the sight of a cemetery. --शूलः --लं an impaling stake in a cemetery; Ku. 5. 73. --साधनं performance of magical rites in a cemetery to acquire control over ghosts.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1057-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्मशान न० श्मानः शवाः शेरतेऽत्र शी--आनच् डिच्च । “श्मन् शब्देन शवः प्रोक्तः शानं शयनमुच्यते । निर्वचन्ति श्मशानार्थं मुने! शब्दार्थकोविदाः । महान्त्यपि च भू- तानि प्रलये समुपस्थिते । शेरतेऽत्र शवो भूत्वा श्मशानन्त त्ततोऽभवत्” महाभूतलयस्थाने महाश्मशाने १ काश्याम् [] कालिकापुराणे ३० अ० । २ शवदाहस्थाने अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5147-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्मशानं, क्ली, (श्मनां शवानां शानं शयनं यत्र । यद्वा, शवानां शयनमिति । “पृषोदरादीनि यथोपदिष्टानि ।” ६ । ३ । १०९ । इति शव- शब्दस्य श्मादेशः शयनशब्दस्यापि शानशब्द आदेशः ।) शवदाहस्थानम् । तत्पपर्य्यायः । पितृवनम् २ । इत्यमरः ॥ शतानकम् ३ रुद्रा [] क्रीडः ४ दाहसरः ५ इति त्रिकाण्डशेषः ॥ अन्तशय्या ६ पितृकाननम् ९ । इति जटा- धरः ॥ * ॥ तस्य व्युत्पत्तिर्यथा, -- “श्मशब्देन शवः प्रोक्तः शानं शयनमुच्यते । निर्व्वचन्ति श्मशानार्थं मुने शब्दार्थकोविदाः ॥ महान्त्यपि च भूतानि प्रलये समुपस्थिते । शेरतेऽत्र शवा भूत्वा श्मशानन्तु ततो भवेत् ॥” महाश्मशानं यथा, -- “वाराणसीति विख्याता रुद्रावास इति द्विजाः । महाश्मशानमित्येवं प्रोक्तमानन्दकाननम् ॥” इति श्रीस्कान्दे काशीखण्डे ३० अध्यायः ॥ * ॥ “उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे शत्रु विग्रहे । राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥” इति चाणक्यम् । १७ ॥ * ॥ श्मशाने गत्वा विष्णुस्पर्शे दोषो यथा, -- वराह उवाच । “श्मशानं यो नरो गत्वा अस्नात्वैव तु मां- स्पृशेत् । मम दोषापराधस्य शृणु तत्त्वेन यत् फलम् ॥ जम्बुको जायते भूमे वर्षाणां नव पञ्च च । गृध्रस्तु सप्तवर्षाणि जायते खचरेश्वरः ॥ चरन्तौ मानुषं मांसं उभौ तौ गृध्रजम्बु कौ । पिशाचो जायते तत्र वर्षाणि नव पञ्च च ॥ ततस्तु कुणपोच्छिष्टं त्रिं शद्धर्षाणि खादति । ततो नारायणाच्छ्रु त्वा धरणी वाक्यमब्रवीत् ॥ एतन्मे परमं गुह्यं लोकनाथ जनार्द्दन । परं कौतूहलं देव निखिलं वक्तुमर्हसि ॥ श्मशानं पुण्डरीकाक्ष ईश्वरेण प्रशंसितम् । तत्र किं विगुणं देव पावित्रे शिवभाषिते ॥ स तत्र रमते नित्यं भगवांस्तु महाद्युतिः । कपालं गृह्य देवोऽत्र दीप्तिमन्तं महौजसम् ॥ प्रशंसितञ्च रुद्रेण भवता किं विनिन्दितम् । श्मशाणं पद्मपत्राक्ष रुद्रस्य च निशि प्रियम् ॥ वराह उवाच । शृणु तत्त्वे न मे देवि इदमाख्यानमुत्तमम् । अद्यापि ते न जानन्ति अनघे शंसितव्रताः ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म्म सर्व्वभूतपतिर्हरः । हत्वा च बालवृद्धानि त्रिपुरे रूपिणीः स्त्रियः ॥ तेन पापेन सम्बद्धो न शक्नोति विचेष्टितुम् । तत ईशो मया चोक्तो वाक्यमेव सुखावहम् ॥ किमिदं तिष्ठसे रुद्र कश्मलेन समावृतः । तव चैव प्रियार्थाय येनाहमिदमागतः ॥ ततो मम वचः श्रुत्वा लब्धसंज्ञो महेश्वरः । उवाच मधुरं वाक्यं पापसन्तप्तलोचनः ॥ तव विष्णो प्रसादेन मया तत्त्रिपुरं हतम् । निहता दानवास्तत्र गर्भिण्यश्च निपातिताः ॥ बालवृद्धा हतास्तत्र विष्फुरन्तो दिशो दश । तस्य पापस्य दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम् ॥ प्रनष्टयोगमायश्च नष्टेश्वर्य्यश्च माधव । किं मया विप्रकर्त्तव्यमेनोऽवस्थेन माधव ॥ विष्णो तत्त्वेन मे ब्रूहि शोधनं पापनाशनम् । येन वै कृतमात्रेण शीघ्नं मुच्येत किल्विषात ॥ [] एवं चिन्तात्मनस्तत्र मया रुद्रस्य भाषितम् । कपालमालां संगृह्य समलं गच्छ शङ्कर ॥ ममैवं वचनं श्रुत्वा भगवान् परमेश्वरः । उवाच मां पुनर्व्यक्तं मां बोधय जगत्पते ॥ कीदृशः समलो विष्णो यत्र गच्छामहे वयम् ॥ ततस्तस्य वचः श्रुत्वा शङ्करस्य यशस्विनि । तत्पापशोधनार्थाय मयावासं प्रभाषितम् ॥ श्मशानं समलो रुद्र पूतिको व्रणगन्धिकः । स्वयं तिष्ठति वै तत्र मनुजा विगतस्पृहाः ॥ तत्र गृह्य कपालानि रम तत्रैव शङ्कर । तत्र वर्षसहस्राणि दिव्यान्येव दृढव्रतः ॥ ततो भक्षय मांसानि पापक्षयचिकीर्षुकः । हिंस्यमानानि भोज्यानि ये च भोज्यास्तव प्रियाः एवं सर्व्वैर्गणैः सार्द्धं रम तत्र सुनिश्चितः । पूर्णे वर्षसहस्रे तु स्थित्वा त्वं समले पुनः ॥ एष्यसि स्वाश्रमं पुण्यं गौतमस्य महामुनेः । तत्र ज्ञास्यसि चात्मानं आश्रमे विधिसंस्थिते ॥ प्रसादात् गोतमस्याथ भविता गतकिल्विषः । एवं तस्य वरं दत्त्वा
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्मशान" आता है (24)
दाहसर दाहस्थल संज्ञा पुं॰ मुर्दा जलाने का स्थान । श्मशानपितृवन श्मशानप्रेतवन श्मशान । मरघटशतानक वह स्थान जहा मुरद जलाए जाते हों । मसान । श्मशान । मरघटपितृवसति श्मशानशवशयन श्मशान । मरघटपरेतवास श्मशान । मरघटरुद्रभू श्मशान । मरघटशवमंदिर श्मशान । मरघटचिताभूमि श्मशानपरेतभूमि श्मशान । मरघटवैलस्थान श्मशान । मरघटप्रेतभूमि श्मशानप्रेतावास श्मशानछिहानी श्मशान । मशान । मरघटपितृसद्भ श्मशानशाव बच्चा, विशेषतः पशुओं आदि का बच्चाशवसान पथिक । यात्रिकरवीर करवीरक संज्ञा पुं॰पितृगृह बाप का घर । नैहर । पीहर । मायका । (स्त्रियों के लिये)अंतशय्या भूमिशय्यारुद्रभूमि ज्योतिष में एक प्रकार की भूमिमरहठ पु † ^१ संज्ञा पुं॰ मरहठा । महाराष्ट्रीयचेटका मुरदा जलाने की चिता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें