🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संज्ञ
saṃjña
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संज्ञ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सज्ञ]
१. वह जो सब बातें अच्छी तरह जानता हो । वह जो सब विषयों का अच्छा जानकार हो ।
२. पीतकाष्ठ । झाऊँ ।
संज्ञ २ वि॰
१. संज्ञा का । नाम का । नामवाला । नामक ।
२. होश में आया हुआ । चेतनायुक्त ।
३. जिसके दोनों घुटने परस्पर टकराते हों ।
४. पूर्णतः जानकार । पूरी तौर से जाननेवाला [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सं-ज्ञ mfn. (fr. सं + 1. ज्ञ = ज्ञु; cf. 1. प्र-ज्ञ) knock-kneed, L.
2. सं-ज्ञ mfn. (ifc. for सं-ज्ञा, e.g. लब्ध-संज्ञ, ‘one who has recovered consciousness’, MBh.; -ता f. ‘recovery of c˚’, Veṇīs.)
सं-ज्ञ n. a yellow fragrant wood, yellow sanders, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1133,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संज्ञ a. 1 Knock-kneed. --2 Being conscious. --3 Named, called; see संज्ञा below. --ज्ञं A yellow fragrant wood.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1082-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संज्ञ न० सम् + ज्ञा--क । १ पीतकाष्ठे कालीयके गन्घदध्ये शब्दच० । सम् + ज्ञा--अङ् । २ चेतनायां ३ बुद्धौ ४ आ- ख्यायां ५ हस्ताद्यैरथसूचने च स्त्री अमरः । ६ गायत्र्यां ७ सूर्य्य पत्न्याञ्च स्त्री मेदि० । वा ञ् । ८ संहतजानुके त्रि० माहसाङ्गः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संज्ञं, क्ली, पीतकाष्ठम् । यथा, -- “जायकं झावुकं संज्ञं प्रचेलं प्राविरः पुमान् । कालीयकञ्च कालानुसार्य्यञ्चाथ समर्थकम् ॥” जायकादिसप्तपीतकाष्ठे । इति शब्दचन्द्रिका ॥
संज्ञः, त्रि, (सम्यक्प्रकारेण जानाति यः । सं + ज्ञा + कः ।) लग्नजानुकः । यथा, -- “प्रज्ञुः प्रगतजानुः स्यात् प्रज्ञोऽत्रैव च दृश्यते । संज्ञुः संहतजानुश्च भवेत् संज्ञोऽपि तत्र हि ॥” इति साहसाङ्कः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
सञ्ज्ञं, क्ली, संज्ञम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
सञ्ज्ञः, त्रि, संज्ञः । इत्यमरटीक्वायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-199-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें