🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:03:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संपात
saṃpāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संपात संज्ञा पुं॰ [सं॰ सम्पात]
१. एक साथ गिरना या पड़ना ।
२. संसर्ग । मेल । मिलान ।
३. संगम । समागम ।
४. संगम स्थान । मिलने की जगह ।
५. कुदान । उड़ान । टूट पड़ना । झपट ।
७. युद्ध का एक भेद ।
८. प्रवेश । पहुँच । पैठ ।
९. घटित होना । होना ।
१०. द्रव पदार्थ के नीचे बैठी हुई वस्तु । तलछट ।
११. अवशिष्ट अंश । व्यवहार से बचा हुआ भाग ।
१२. अधःपतन । उतरना (को॰) ।
१३. अस्त्रशस्त्रों का प्रहार होना । वाण आदि का चलना (को॰) ।
१४. भेजना । प्रेषित करना । जैसे, दूतसंपात (को॰) ।
१५. चलना । गमन । गतिशील होना (को॰) ।
१६. हटाना । दूर करना (को॰) ।
१७. गरुड़ के पुत्र का नाम (को॰) । यौ॰—संपातपाटव = भपटने या कूदने में पटुता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-पात m. (ifc. f(आ). ) flying or rushing together, collision, concussion, encounter with (सह), MBh.; Kāv. &c.
confluence, VarBṛS.
place of contact, point of intersection id., Gol. flight, swift descent, fall, MBh.; R. &c.
a partic. mode of flight (of birds), Pañcat.
a partic. manner of fighting, MBh.; Hariv.
taking place, happening, appearance, occurrence, Kauś.; MBh. &c.
that which falls or settles to the bottom, remnant (of fluid), residue (of an offering), Kāṭh.; GṛŚrS.; Suśr.
anything thrown in or added as an ingredient, MW.
= -सूक्त, AitBr.; ŚrS.
N. of a son of Garuḍa (prob. w.r. for सम्पाति), RV.
सम्-पात , ˚ति &c. See सम्-√ पत्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1171,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संपातः 1 Falling together, concurrence --2 Meeting together, encountering. --3 Collision, butting against. --4 Falling down, descending; Bg. 1. 20. --5 Alighting (as of a bird). --6 Flight (of an arrow). --7 Going, moving. --8 Being removed, removal; Ms. 6. 56. --9 A particular mode of the flight of birds; Pt. 2. 54; cf. डीन. --10 The residue (of an offering). --11 [] N. of the son of Garuḍa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1102-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पात पु० सम् + पत--घञ् । १ पक्षिगतिभेदे जटा० २ सम्य- क्पतने च । ३ रेखासूत्रादेः सम्पतने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5239,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्पातः, पुं, (सम् + पत + घञ् ।) पतनम् । इति भूरिप्रयोगः ॥ (यथा, गीतायाम् । १ । २० । “प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः । [] हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ! ॥”) पक्षिणां गतिविशेषः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-281-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें