🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:19:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संबंध
saṃbaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संबंध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ संबन्ध सम्बन्ध]
१. एक साथ बँधना, जुड़ना या मिलना ।
२. लगाव । संपर्क । वास्ता । विशेष—दर्शन में संबंध तीन प्रकार के कहे गए हैं—समवाय, संयोग और स्वरूप ।
३. एक कुल में होने के कारण अथवा विवाह, दत्तक आदि संस्कारों के कारण परस्पर लगाव । नाता । रिश्ता ।
४. गहरी मित्रता । बहुत मेलजोल ।
५. संयोग । मेल ।
६. विवाह । सगाई ।
७. ग्रंथ । पोथी ।
८. एक प्रकार की ईति या उपद्रव ।
९. किसी सिद्धांत का हवाला ।
१०. व्याकरण में एक कारक जिससे एक शब्द के साथ दूसरे शब्द का संबंध या लगाव सूचित होता है । जैसे,—राम का घोड़ा । विशेष—बहुत से वैयाकरण 'संबंध' को शुद्ध कारक नहीं मानते । हिंदी में संबंध के चिह्न 'का', 'की' 'के' हैं ।
१०. योग्यता । औचित्य (को॰) ।
११. समृद्धि । सफलता (को॰) ।
१२. नातेदारी । रिश्तेदारी (को॰) ।
संबंध २ वि॰
१. समर्थ । योग्य ।
२. उचित । उपयुक्त । ठीक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-बन्ध m. (ifc. f(आ). ) binding or joining together, close connection or union or association, conjunction, inherence, connection with or relation to (instr. with or without सह, or comp.; in phil. relation or connexion is said to be of three kinds, viz. समवाय, संयोग, and स्व-रूप, q.v.), ŚrS.; Śaṃk.; Sarvad.; personal connection (by marriage), relationship, fellowship, friendship, intimacy with (instr. with and without सह loc., or comp.), PārGṛ.; Mn.; MBh. &c.
a relation, relative, kinsman, fellow, friend, ally, Āpast.; MBh.; BhP.
a collection, volume, book, Śukas.
a partic. kind of calamity, VarBṛS.
prosperity, success, L.
fitness, propriety, L.
the application of authority to prove a theological doctrine, W.
सम्-बन्ध mfn. able, capable, L.
fit, right, proper, L.
(ifc.) often w.r. for सम्-बद्ध (q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1177,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संबंध a. 1 Able, capable. --2 Fit, proper, right. --धः 1 Connection, union, association. --2 Relation, relationship. --3 Relation, as the meaning of the genitive case. --4 Matrimonial alliance; Ku. 6. 29, 30; U. 1. 17. --5 Friendly connection, friendship; संबंधमाभाषणपूर्वताहुः R. 2. 58. --6 Fitness, propriety. --7 Prosperity, success. --8 A relation, kinsman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1104-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सम्बन्ध पु० सम् + बन्ध--घञ् । १ संयोगादी २ संसर्गे ३ समृद्धौ अजयः । ४ सम्यग्बन्धने ५ नृणां संसर्गभेदे च । स च सम्बन्धस्त्रिविधः “सम्बन्धस्त्रिविधः पुसा विप्रेन्द्र! जगतीतले । विद्याजायातिजयैव प्रीतिजश्च प्रकीर्त्तितः । मैत्रन्तु प्रीतिजं प्रोक्तं स सम्बन्धः सुदुर्लभः” व्रह्मवै० ब्रह्मख० १० अ० । संसर्गश्च नानाविधः “शेषे षष्ठी” पा० [] महाभाष्ये दर्शितस्तत्रावगन्तव्यः । न्यायमते संयोगसम- वायादिरुक्तः । सम्यग्बन्धी यतः । ६ हिते त्रि० अजयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5243-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें