🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:21:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संयत
saṃyata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बँधा हुआ (3.1.42) बद्ध · कीलित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संयत १ वि॰ [सं॰]
१. बद्ध । बँधा हुआ । जकड़ा हुआ ।
२. पकड़ में रखा हुआ । दबाव में रखा हुआ ।
३. रोका हुआ । दमन किया हुआ । काबू में लाया हुआ । वशीभूत ।
४. बंद किया हुआ । कैद ।
५. क्रमबद्ध । व्यवस्थित । नियमबद्ध । कायदे का पाबंद ।
६. उद्यत । तैयार । सन्नदध ।
७. जिसमे इंद्रियों और मन को वश में किया हो । चित्तवृत्ति का निरोध करनेवाला । निग्रही ।
८. हद के भीतर रखा हुआ । उचित सीमा के भीतर रोका हुआ । जैसे,—संयत आहार । यौ॰—संयतचेता = संयत चित्तवाला । संयत प्राण । संयतमना = संयत चित्तवाला । संयतमुख = दे॰ संयतवाक् । संयतमैथुन = जो मैथुन का त्याग कर चुका हो । संयतवस्त्र = चुस्त कपड़े पहिननेवाला । संयतवाक् = कम बोलनेवाला ।
संयत २ संज्ञा पुं॰
१. शिव का एक नाम ।
२. योगी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-यत mfn. held together, held in, held fast &c.
self-contained, self-controlled with regard to (loc. instr., or comp.), Gaut.; MBh. &c.
tied together, bound up, fettered, confined, imprisoned, captive, Mn.; MBh. &c.
shut up, closed (opp. to व्य्-आत्त), AV.
kept in order (see comp.)
suppressed, subdued, MBh.
= उद्यत, prepared, ready to (inf.), Hariv.
सं-यत m. ‘one who controls himself’, N. of Śiva, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1111,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संयत p. p. 1 Restrained, curbed, subdued. --2 Tied up, bound together. --3 Fettered. --4 Captive, imprisoned, a prisoner; R. 3. 20. --5 Ready. --6 Arranged; see यम् with सं. --तः 1 One who has restrained his passions, an ascetic. --2 N. of Śiva. --Comp. --अक्ष a. one whose eyes are closed. --अंनलि a. one who has folded his hands in supplication. --आत्मन् a. self-subdued, self-controlled. --आहार a. temperate in eating. --उपस्कर a. one who has a well-regulated house, whose house-furniture is kept in good order. --चेतसू, --मनस् a. controlled in mind. --प्राण a. one whose breath is suppressed. --वाच् a. silent, taciturn, one who has held his tongue.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1067-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संयत त्रि० सम् + यम--क्त । १ बद्धे अमरः २ कृतशास्त्रोक्तनि यमे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5174,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संयतः, त्रि, (सं + यम् + क्तः ।) बद्धः । इत्यमरः ॥ (यथा, राभायणे । १ । १० । २५ । “मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम् ॥” कृतसंयमः । यथा ब्रह्मपुराणम् । “यो यः कश्चित्तीर्थयात्रान्तु गच्छेत् सुसंयतः स च पूर्व्वं गृहे स्वे । [] कृतोपवासः शुचिरप्रमत्तः संपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-200-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संयत" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें