🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:54:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संवेश
saṃveśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संवेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पास जाना । पहुँचना ।
२. प्रवेश । घुसना ।
३. बैठना । आसन जमाना ।
४. लेटना । सोना । पड़ रहना ।
५. काम शास्त्रानुसार एक प्रकार का रतिबंध ।
६. काष्ठासन । पीढ़ा । पाटा ।
७. अग्नि देवता, जो रति के अधिष्ठाता माने गए हैं ।
८. शयन कक्ष । शयनागार (को॰) ।
९. सपना । स्वप्न (को॰) । यौ॰—संवेशपति=निद्रा, आराम अथवा रति के अधिष्ठाता देवता अग्नि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-वेश m. approaching near to, entrance, TS.; Br.
lying down, sleeping, Ragh.
dreaming, a dream, W.
a kind of sexual union, L.
a bedchamber, BhP.
a chair, seat, stool, L.
सं-वेश , ˚शन &c. See सं-√ विश्, p. 1115, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1116,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संवेशः 1 Sleep, retiring to rest; R. 1. 93. --2 A dream. --3 A seat (chair, stool &c.). --4 Cohabitation, copulation or a particular mode thereof.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1069-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवेश पु० सम्यक् विशत्यत्र सम् + विश--आधारे घञ् । १ नि- द्रायाम् अमरः । संपूर्वकस्य तस्य निद्रार्थकत्वात्तथात्वम् । यथा “संविष्टः कुशशयने निशां निनायेति” रधुः । २ पीठे हेमच० ३ स्त्रीरतिबन्धभेदे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5179,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
संवेशः, पुं, (सं + विश + घञ् ।) निद्रा । इत्य- मरः ॥ (यथा, रघुः । ९३ । “अथ प्रदोषे दोषज्ञः संवेशाय विशांपतिम् । सूनुः सूनृतवाक् स्रष्टुः विससर्ज्जोदितश्रियम् ॥” स्त्रीरतबन्धः । इति मेदिनी ॥ पीठः । इति हेमचन्द्रः ॥ (उपभोगस्थानम् । इति स्वामी ॥ यथा, भागवते । ३ । २३ । २० । “विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राङ्गनाजिरैः । यथोपजोषं रचितैर्विसापिनमिवात्मनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-203-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें