🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:51:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सगर
sagara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सगर १ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ तगर] तगर का फूल और उसका पौधा ।
सगर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अयोध्या के एक प्रसिद्ध सूर्यवंशी राजा जो बहुत धर्मात्मा तथा प्रजारंजक थे । विशेष—इनका विवाह विदर्भराजकन्या केशिनी से हुआ था । इनकी दूसरी स्त्री का नाम सुमति था । इन स्त्रियों सहित सगर ने हिमालय पर कठोर तपस्या की । इससे संतुष्ट होकर महर्षि भृगु ने आशीर्वाद दिया कि तुम्हारी पहली स्त्री से तुम्हारा वंश चलानेवाला पुत्र होगा, और दूसरी स्त्री से ६० हजार पुत्र होंगे । सगर की पहली स्त्री से असमंजस नामक पुत्र उत्पन्न हुआ जो बड़ा उद्धत था । उसे सगर ने अपने राज्य से निकाल दिया । इसके पुत्र का नाम अंशुमान था । सगर की दूसरी स्त्री से साठ हजार पुत्र हुए । एक बार सगर ने अश्वमेध यज्ञ करना चाहा । अश्वमेध का घोड़ा इंद्र ने चुरा लिया और उसे पाताल में जा छिपाया । सगर के पुत्र उसे ढुँढ़ते ढुँढ़ते पाताल में जा पहुँचे । वहाँ महर्षि कपिल के समीप अश्व को बँधा पाकर उन्होंने उनका अपमान किया । मुनि ने क्रुद्ध होकर उन्हें शाप देकर भस्म कर डाला । अपने पुत्रों के न आने पर सगर ने अंशुमान को उन्हे ढूँढ़ने के लिये भेजा । अंशुमान ने पाताल में पहुँच कर मुनि को प्रसन्न किया और वहाँसे घोड़ा लेकर अयोध्या पहुँचा । अश्वमेध यज्ञ समाप्त करके सगर ने तीस सहस्र वर्ष राज्य किया । राजा भगीरथ इन्हीं के वंश के थे ।
सगर ३ वि॰ विष मिला हुआ । विषाक्त [को॰] ।
सगर ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सागर] सागर । तालाब ।
सगर पु २ वि॰
१. चतुर । कुशल ।
२. सुंदर कंठ या गलेवाला ।
३. सुडौल । सुघर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स—गर (स-), mfn. (for 2. &c. See below) accompanied by praise (fr. गर, √ 1. गॄ; said of the fires), VS. (Sch.; accord. to others, ‘swallowing’, ‘devouring’, fr. गर, √ 2. गॄ).
2. स-गर mfn. (fr. 7. स + गर, ‘poison’, √ 2. गॄ; for 1. स-गर See above) containing poison, poisonous (n. ‘poisonous food’), R.; BhP.
स-गर m. ‘provided with moisture’, the atmosphere, air, RV.; TS.; Kāṭh. (cf. Naigh. i, 3)
N. of a king of the solar race, sovereign of Ayodhyā (son of Bāhu; he is said to have been called Sa-gara, as born together with a poison given to his mother by the other wife of his father; he was father of Asamañja by Keśinī and of sixty thousand sons by Su-mati; the latter were turned into a heap of ashes by the sage Kapila [see भगीरथ], and their funeral ceremonies could only be performed by the waters of Gaṅgā to be brought from heaven for the purpose of purifying their remains ; this was finally accomplished by the devotion of Bhagīratha, who having led the river to the sea, called it Sāgara in honour of his ancestor: Sagara is described as having subdued the Śakas, Yavanas, and other barbarous tribes; pl. ‘the sons of Sagara’), MBh.; R. &c. (IW. 361)
N. of a partic. Arhat, MW.
सगर m. and f(आ). (for 1. 2. स-ग्˚ See col. 1) night (?), TS. : ŚBr. (in a formula).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सगर a. [गरेण विषेण सहितः] Poisonous, having poison. --रः N. of a king of the Solar race. [He was a son of Bāhu and was called Sagara because he was born together with gara or poison given to his mother by the other wife of his father. By his wife Sumati he had 60000 sons. He successfully performed 99 sacrifices, but when he commenced the hundredth, his sacrificial horse was stolen by Indra and carried down to the Pātāla. Sagara thereupon commanded his 60000 sons to search it out. Finding no trace of the animal on earth they began to dig down towards the Pātāla, and in doing this they naturally increased the boundaries of the ocean which was therefore called Sāgara; cf. R. 13. 3. Meeting with the sage Kapila they rashly accused him of having stolen their horse, as a punishment for which they were instantly reduced to ashes by that sage. It was after several thousands of years that Bhagīratha (q. v.) succeeded in bringing down to the Pātāla the celestial river Ganges to water and purify their ashes and thus to convey their souls to heaven].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1076-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सगर पु० सह गरेण विषेण जातः । १ सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे “सगरात् सागरोजातः” इति पुराणम् । स च सुबाहु- नामराजतः यादव्यां जातः ततसपत्न्या गरदाने- ऽपि स न समार तत्कथा “तस्या (और्वस्या) श्रमे च सा गभं सुषुवे ज्वलनप्रभम् । व्यजायत महाबाहु- र्गरेणैव सह द्विज! । सगरो नाम तेनाभूत् बालको- ऽतिमनोहरः” पद्मपु० १३ अ० । २ विषयुक्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5191,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सगरः, पुं, (गरेण सह वर्त्तमानः ।) अर्हद्भेदः । इति हेमचन्द्रः ॥ सूर्य्यवंशीयराजविशेषः । स तु अयोध्याधिपतिबाहुराजपुत्त्रः तस्योत्पत्त्यादि यथा, -- [] सूर्य्यवंशे महाराजी बाहुर्नाम महानभूत् । तस्य राज्यं हृतं सर्व्वं हैहयैस्तालजङ्घकैः ॥ काम्बोजाः पह्रवाश्चैव पारदा यवनाः शकाः । एते पञ्चगणा ब्रह्मन् हैहयार्थे पराक्रमन् ॥ हृतराज्यः स वै विप्र तदा बाहुर्व्वनं ययौ । पत्नी तु यादवी तस्य गुर्व्विण्यासीत् पतिव्रता ॥ तत्सपत्नी पूर्व्वमेव तस्या गर्भजिघांसया । भोजनेन सह प्रादात् गरं धर्म्मानवेक्षया ॥ यादव्यास्तु तपोयोगात् गर्भो मैव ममार ह । न ममार च सा राज्ञी देवानामनुकम्पया ॥ पतिं सानुययौ साध्वी सिषेवे तं वने सदा ! स राजा विपिने तस्मिन् प्राणांस्तत्याज योग- वान् ॥ सा तु भर्त्तुश्चितिं कृत्वा वने तामध्यरोहत । और्व्वस्तां भार्गवस्तात कारुण्यात् समवारयत् ॥ तस्याश्रमे च सा गर्भं सुषुवे ज्वलनप्रभम् । व्यजायत महाबाहुर्गरेणैव सह द्विज ॥ सगरो नाम तेनाभूत् बालकोऽतिमनोहरः । और्वस्तु जातकर्म्मादि तस्य कृत्वा महात्मनः ॥ अध्याप्य वेदानखिलान् शस्त्राणि प्रत्यपादयत् । आग्नेयन्तु महाघोरममरैरपि दुःसहम् ॥ स तेनास्त्रबलेनाजौ बलेन च समन्वितः ! हैहयांस्तालजङ्घांश्च जघ्न रुद्रः पशूनिव ॥ जनयामास लोकेऽस्मिन् कीर्त्तिं कीर्त्ति मतांवरः ततः शकान् सयवनान् काम्बोजान् पारदां- स्तथा । पह्रवांश्चापि निःशेषान् कर्त्तुं व्यवसितो नृपः ॥ ते हन्यमाना वारेण सगरेण महीजसा । वशिष्ठं शरणं जग्मुः सूर्य्यवंशपुरोहितम् ॥ वशिष्ठः शरणापन्नान् समये स्थाप्य तानृषिः । सगरं वारयामास तेभ्या दत्त्वाभयं तदा ॥ सगरस्तां प्रांतज्ञान्तु निशम्य सुमहाबलः । धर्म्मं जघान तेषाञ्च वेशानन्यांश्चकार ह ॥ अर्द्धं शिरः शकानान्तु मुण्डयामास भूपतिः । यवनानां शिरः सर्व्वं काम्बाजानामपि द्विज ॥ पारदान् मुक्तकेशास्तु पह्रवान् श्मश्रुधारिणः । निस्वाध्यायवषट्कारान् सर्व्वानेव चकारह ॥ कालिसर्पा माहिषका दार्व्वाश्चोलाः सकेरलाः खसास्तुषाराश्चीनाश्च मद्राः किष्किन्धका- स्तथा । कोन्तलाश्च तथा बन्धाः शाम्बाः कोङ्कणका- स्तथा । सर्व्वे ते क्षत्त्रियास्तात धर्म्मास्तेषां निराकृताः ॥ पुराहितस्य वाक्यन कृता विकृतवेशिनः । वश कृत्य सराजन्यान् स्वराज्यमन्वशासत ॥” इति पाद्मे स्वर्गखण्डे १५ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “रोहिताच्च वृको जातो वृकाद्वाहुरजायत ॥ सगरस्तस्य पुत्त्रोऽभूत् राजा परमधार्म्मिकः ॥ द्वे भार्य्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा । ताभ्यामाराधितः पूर्व्व मौर्व्वोऽग्निः पुत्त्रकाम्यया और्व्वस्तुष्टस्तुयाः प्रादात् यथेष्टं वरमुत्तमम् । [] एका षष्टिसहस्राणि सुतमेकं तथा परा ॥ गृह्णातु वंशकर्त्तारं प्रभा गृह्णाद्बहूं स्तथा । एकं भानुमतीपुत्त्रमगृह्णादसमञ्जसम् ॥ ततः षष्टिसहस्राणि सुषुवे यादवी प्रभा । खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुना येऽश्वमार्गणे ॥ असमञ्जसस्तु तनयः अंशुमान् नाम विश्रुतः । तस्य पुत्त्रो दिलीपस्तु दिलीपात्तु भगीरथः ॥ येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता । भगीरयस्य तनयो नाभाग इति विश्रुतः ॥” इति मात्स्ये १२ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-210-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें