🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:23:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सप्त
sapta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सप्त वि॰ [सं॰] गिनती में सात । यौ॰—सप्तकोण = सात कोणों वाला । सप्तगंग = एक स्थान- विशेष जहाँ गंगा सात धाराओं में बहती है । सप्तगोदावरी = एक नदी । सप्तज्वाल = सप्तार्चि । अग्नि । सप्ततंति, सप्ततंत्र = सात तारों से युक्त । सप्तदीधिति = अग्नि । सप्त द्वारा- वकीर्ण = सात द्वारों—पाँच इंद्रियाँ, मन और बुद्धि से युक्त । सप्तधातुक = सात धातुओं वाला । सप्तदिन, सप्तदिवस = सप्ताह । सप्तपद = सात पदों का । सप्तपुरुष = जो सात पोरसा लंबा हो । सप्तबोध्यंग कुसुमाढ्य = एक बुद्ध का नाम । सप्तभुमिक, सप्तभूमिमय, सप्तमौम = सात मंजिलों वाला । सप्त- मरीचि = सात मरीचि या किरणों वाला । सप्तार्चि । अग्नि । सप्तमहाभाग = विष्णु । सप्तमास्य = सतवाँसा । सप्त यम = सात स्तरों वाला । सप्तरात्र = सात रात्रि का काल । सप्ताह । सप्तरात्रक = जो सात रात तक चले । साप्ताह्णिक । सप्तवर्ग = सात का समाहार । सप्तवर्ष = सात वर्ष का । सप्तविदारु = एक वृक्ष का नाम । सप्तविध = सात प्रकार का । सप्तसमाधि- परिष्कारकः, सप्तसमाधिपरिष्कारदायक = बुद्ध का एक नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सप्त ifc. (cf. त्रि-षप्त, त्रि-सप्त) and in comp. for सप्तन्, seven
सप्त mfn. = ˚तम, L.
सप्त m. N. of Viṣṇu, Viṣṇ. iii, 44 (where सप्त महा-भाग may be two words; cf. सप्त-महा-भ्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1149,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सप्त, [न्] त्रि, (सप् समवाये + कनिन् । तुट् च इत्युज्ज्वलः । १ । १५६ ।) संख्याविशेषः । सात इति भाषा । बहुवचनान्तोऽयम् । तद्वाचकानि यथा । पातालम् १ भुवनम् २ मुनिः ३ द्वीपः ४ सूर्य्याश्वः ५ वारः ६ समुद्रः ७ स्वरः ८ राज्या- ङ्गम् ९ व्रीहिः १० वह्निशिखा ११ पर्व्वतः १२ । इति कविकल्पलता ॥ सप्तसंख्याविशिष्टः । यथा, [] “सप्त सप्त विलिखेत् प्ररेखिका- स्तिर्य्यगूर्द्ध्वमथ कृत्तिकादिकम् । लेखयेदभिजिता समन्वितं चैकरेखगखगेन विव्यगे ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वे दीपिका ॥ अपि च । “क्रमात् स्वराणां सप्तानामारोहश्चावरोहणम् । मूर्च्छनेत्युच्यते ग्रामत्रये ताः सप्त सप्त च ॥” इति संगीतदर्पणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-260-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें