🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:38:51 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

साहित्य
sāhitya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
साहित्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एकत्र होना । मिलना । मिलन ।
२. वाक्य में पदों का एक प्रकार का संबंध जिसमें वे परस्पर अपेक्षित होते है और उनका एक ही क्रिया से अन्वय होता है ।
३. किसी एक स्थान पर एकत्र किए हुए लिखित उपदेश, परामर्श या विचार आदि । लिपिबद्ध विचार या ज्ञान ।
४. अलंकार शास्त्र । रीतिशास्त्र । काव्यकला । काव्यशास्त्र आदि ।
५. गद्य और पद्य सब प्रकार के उन ग्रंथों का समूह जिनमें सार्वजनिक हित संबंधी स्थायी विचार रक्षित रहते हैं । वे समस्त पुस्तकें जिनमें नैचिक सत्य और मानव भाव बुद्धिमत्त् तथा व्यापकता से प्रकट किए गए हों । बाङ्मय । विशेष—इस अर्थ में यह शब्द बहुत अधिक व्यापर रुप में भी बोला जाता है (जैसे, — समस्त संसार का साहित्य); और देश काल, भआषा या विषय आदि के विचार से परिमित रुप में भी (जैसे, — हिंदी साहित्य, वैज्ञानिक साहित्य, बिहारी का साहित्य आदि) ।
६. संगति । सामंजस्य । तालमेल (को॰) ।
७. किसी वस्तु के उत्पादन या किसी कार्य की संपत्रता के लिए सामग्री का संग्रह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साहित्य n. (fr. सहित) association, connection, society, combination, union with (instr. or comp.; ˚येन ind. ‘in combination with, together with’), Kām.; Kap.; KātyŚr., Sch.
agreement, harmony, Prab.
literary or rhetorical composition, rhetoric, poetry, Sāh.; Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1212,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
साहित्यं 1 Association, fellowship, combination, society. --2 Literary or rhetorical composition; साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः Bh. 2. 12. --3 The science of rhetoric, art of poetry; Vikr. 1. 11; साहित्यदर्पणं &c. --4 A collection of materials for the production or performance of anything (a doubtful sense).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साहित्य न० सहितस्य भावः ष्यञ् । १ मेलने २ परस्पर- सापेक्षाणां तुल्यरूपाणामेकक्रियान्वयित्वे श्राद्धवि- ३ तुल्यवदेकक्रियान्वयित्वे ४ एकक्रियान्वयित्वमात्रे ५ बुद्धि- विशेषविषयत्वे शब्द० प्र० ६ पद्यात्मके काव्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5290,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
साहित्यं, क्ली, स्त्री, (सहित + ष्यञ् ।) मेलनम् । सहितस्य भावः इत्यर्थे ष्ण्यप्रत्ययेन निर्ष्पन्नम् ॥ परस्परसापेक्षाणां तुल्यरूपाणां युगपदेक- क्रियान्वयित्वं साहित्यम् । इति श्राद्धविवेकः ॥ तुल्यवदेकक्रियान्वयित्वम् । बुद्धिविशेषविशेषत्वं वा । इति शब्दशक्तिप्रकाशिका ॥ साहित्यं एकक्रियान्वयित्वम् । तद्यथा । धवखदिर- पलाशांश्छिन्धि इत्यत्र धवखदिरपलाशप्रति- योगिकं यत् साहित्यं तन्निरूपितं यद्वयव- विभागरूपफलं तज्जनिका या छिदिक्रिया तदनुकूलकृतिमांस्त्वम् । इति सारमञ्जरी ॥ मनुष्यकृतश्लोकमयग्रन्थविशेषः । स तु भट्टि-रघु- कुमारसम्भव-माघ-भारवि-मेघदूत-विदग्धमुख- मण्डनशान्तिशतकप्रभृतयः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-344-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "साहित्य" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬