🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:15:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सिक्थ
siktha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सिक्थ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उबाले हुए चावल का दाना । भात का एक दाना । सीथ ।
२. भात का ग्रास या पिड ।
३. मोम ।
४. मोतियों का गुच्छा (जो तौल में एक धरण हो) । ३२ रत्ती तौल का मोतियों का समूह ।
५. नील ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिक्थ m. n. (ifc. f(आ). ) boiled rice from which the water has been poured off, Suśr.
a lump or mouthful of boiled rice kneaded into a ball, Kathās.
सिक्थ n. (also written शिक्थ) beeswax, Kālac.
a collection of pearls (weighing a Dhāraṇa), VarBṛS.
indigo (= नीली), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1214,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सिक्थः [सिच्-थक्] 1 Boiled rice. --2 A ball or lump of boiled rice; ग्रासोद्गलितसिक्थेन का हानिः करिणो भवेत् Subhāṣ. --क्थं 1 Bees'-wax. --2 Indigo.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1122-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शि(सि)क्थ न० शिच--थक् कुक् च पृषो० सस्य शोवा । (मोम) मधूच्छिष्टे अमरः । स्वार्थे क । तत्रैव ।
सिक्थ न० सिच--थक् । १ मधूच्छिष्टे (मोम) २ नील्याञ्च हेमच० । स्वार्थे क । तत्रार्थे भक्तपुलाके ग्रासे च पु० मेदि० मधूच्छिष्टे न० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5106,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सिक्थं, क्ली, (सिञ्चति क्षरतीति । सिच क्षरणे + “पातॄतुदिवचीति ।” उणा० २ । ७ । इति थक् ।) मधूच्छिष्टम् । इति मेदिनी ॥ मोम इति भाषा ॥ (यथा, -- “तिक्तासिक्थनिशायष्टीनक्ताह्वफलपत्रकैः । पटोलमालतीनिम्बपत्रैर्व्रण्यं घृतं स्मृतम् ॥” इति तिक्ताद्यघृतम् ॥ इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे व्रणशोथाधिकारे ॥) नीली । इति हेमचन्त्रः ॥
सिक्थः, पुं, (सिच + थक् ।) भक्तपुलाकः । (सिटी इति भाषा ॥ यथा, -- “ -- पेया सिक्थसमन्विता ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे ज्वराधिकारे ॥) ग्रासः । इति मेदिनी ॥ (यथा, कथासरित्सागरे । १०८ । ७७ । “भक्तसिक्थद्वयं प्राप्य पाकभाण्डादभक्षयम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-347-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें