🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:51:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुगंधि
sugaṃdhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुगंधि १ सं॰ पुं॰ [सं॰ सुगन्धि]
१. अच्छी महक । सौरभ । सुगंध । सुवास । खुशबू । विशेष—यद्यपि यह शब्द संस्कृत में पुल्लिंग है, तथापि हिंदी में इस अर्थ में स्त्रीलिंग ही बोला जाता है ।
२. परमात्मा ।
३. आम ।
४. कसेरू ।
५. गंधतृण । अगिया घास ।
६. पीपलामूल । पिप्पलीमूल ।
७. धनिया ।
८. मोथा । मुस्तक ।
९. एलुवा । एलवालुक ।
१०. फूट । कचरिया । गोरखककड़ी । भकुर । गुरुभीहुँ । चिर्मिटा ।
११. बबई । बर्बरिका । बन- तुलसी ।
१२. बरबर चंदन । बर्वर चंदन ।
१३. तुंबरू । तुंबुरू ।
१४. अनंतमूल
१५. सिंह (को॰) ।
सुगंधि २ वि॰ सुगंधियुक्त । सुवासित । सुगंधित ।
२. पुण्यात्मा । पवित्र- हृदय । धर्मपरायण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—गन्धि (or -गन्धि) mfn. sweet-smelling, fragrant, RV.; MBh.; Hariv. &c.
virtuous, pious, MW.
सु—गन्धि m. a perfume, fragrance, MW.
the supreme Being (= परमात्मन्), ib.
a lion, L.
a sort of Mango, L.
a sort of Cyperus, L.
Ocimum Pilosum, L.
the root of Scirpus Kysoor, L.
सु—गन्धि n. sandal, L.
N. of various perfumes or fragrant plants (accord. to L. = एलवालुक; = कशेरु; = गन्ध-तृण &c.), Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1222,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुगन्धि पु० सुष्ठु गन्धः अस्य वा इत्समा० । इष्टगन्धे सुरभौ अमरः । २ सुगन्धयुक्ते अमरः ३ एकवालुके ४ सुस्तायां [] ५ कशेरौ ६ गन्धतृणे ७ धान्यके ८ पिप्पलीमूले च राजनि० । स्वार्थे क । कह्लारे शब्दर० गौरस्वर्णे पुष्करमूले सुर- पर्ण उशीरे राजनि० । महाशालौ हेमच० । गन्धके तुरस्के च पु० राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5310-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुगन्धिः, पुं, (शोभनो गन्धो यस्य । “गन्धस्ये- दुत्पूतिसुरभिभ्यः ।” ५ । ४ । १३५ । इति इत् ।) सद्गन्धः । तत्पर्य्यायः । इष्टगन्धः २ सुरभिः ३ । घ्राणतर्पणः ४ । इत्यमरः । १ । ५ । ११ ॥ परमात्मा । इति मोक्षधर्म्मटीकायां नीलकण्ठ- [] धृतवेदः ॥ सहकारः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ सुगन्धयुक्ते, त्रि, । इति मेदिनी ॥ (यथा, कुमारे । ३ । ५६ । सुगन्धिनिश्वासविवृद्धतृष्ण विम्बाधरासन्नचरं द्विरेफम् । प्रतिक्षणं संभ्रमलोलदृष्टि- र्लीलारविन्देन निवारयन्ती ॥”)
सुगन्धि, क्ली, (शोभनो गन्धो यस्य । इत् ।) एल- वालुकम् । इत्यमरः । २ । ४ । १२१ ॥ (अथ एलवालुकं कक्कोलसदृशं कुष्ठगन्धि । “एलवालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकम् । ऐलवालुकमेलालुकपित्थं पत्रमीरितम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) मुस्ता । कशेरु । गन्धतृणम् । धान्यकम् । पिप्पलीमूलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-365-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुगंधि" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें